Yunanistan, Nazi Alman orduları tarafından işgal edildi (1941–1944). Yok edilemez gibi görünen Nazi işgal ordusuna karşı bir gerilla (partizan) savaşı başladı. Burada bu mücadeleyi anlatmayacağız. Yazıdaki asıl amacımız, Ermeni mültecilerin de Yunanistan için verilen bu kader mücadelesinde önemli bir rol oynadıklarını hatırlatmak ve vurgulamaktır.
Çeviri: PolitikART
Çoğu, Osmanlı İmparatorluğu’ndan kaçarak Yunanistan’a sığınan mültecilerdi. Sis, Hacın, Ovacık, Silivri, Maraş, Adana, Armaş, Sivas/Sepasdia ve Kayseri/Caesarea gibi yerlerden gelmişlerdi.
Diğerleri daha gençti, Atina, Kokkinia, Selanik gibi Yunan şehirlerinde sürgünde doğmuşlardı.
Çoğu sıradan zanaatkâr, berber, ayakkabıcı, marangozdu ve büyük kısmı Yunanistan’da bulunan Dourghouti (Atina), Kokkinia, Kalamata gibi mülteci kamplarında yaşıyordu.
Bunların aile üyelerinin çoğu Soykırım sırasında öldürüldü. Burada odaklandığımız kişiler, Ermeni imha programının tüm vahşetine tanıklık etmiş ve dehşetini yaşamış olup hayatta kalanlardır.
[Cezire, Suriye, 1930 civarı. Soykırım sırasında öldürülen Ermenilerin çölde bulunan kemikleri (Kaynak: Maria Jacobsen koleksiyonu).]
Daha sonra tekrar zorla yerlerinden edildiler. Bazıları Kilikya’dan İzmir’e (Smyrna) kadar geldi. Fakat buradaki maceraları da uzun sürmedi. Yunan birlikleri geri çekilmişti. Türk ordusu şehri işgal etmiş, Rum ve Ermeni nüfus panik halinde Yunanistan’a göç etmişti.
Bu kabus dolu deneyimlerin ardından, Yunanistan’da nihayet yeni ve umutlu bir başlangıç olacak mıydı? Yeni yaşam koşulları son derece zor olsa da böyle düşünülüyordu. Çoğu fakirdi ve mülteci kampındaki kulübelerde yaşıyordu. Öngörülemez bir hayattı bu. Yunanistan, insani bir görev olarak onları sınırları içine kabul etmiş, ancak bu Ermeni mültecilere vatandaşlık vermeyi reddetmişti.
Savaş yıllarında Yunanistan’da siyaset son derece hareketliydi. Solcu ve sağcı Yunan partileri birbirleriyle kıyasıya mücadele ediyordu. Ermeni göçmenler de hararetli bir siyasi ortamdaydı. Ana ayrım çizgisi, Sovyet Ermenistan’ına yönelik tutumdu. Taşnaklar (ARF) Sovyet rejiminin devrilmesini ve bağımsız bir devlet kurulmasını isterken, Ramgavarlar ve Hınçaklar gibi başka partiler, iktidar rejiminin eksiklerini görmezden geliyordu; anavatanı güçlendirme hususunda işbirliğine de hazırdılar. Ermeni siyasi arenasına damgasını vuran bu mücadele, sık sık ölüm ve yaralamalı çatışmalarla sonuçlanıyordu.
Ermeni komünistler Yunanistan’da da çok aktifti. Sovyet rejiminin destekçisiydiler ve Yunan işçi sınıfında oldukça etkisi bulunan Yunan Komünist Partisi ile yakın bağları vardı. İoannis Metaksas 1936 yılında ülkede bir dikta hükümeti kurduğunda (1936–1941) Yunan Komünist Partisi’nin faaliyetlerini yasakladı ve aralarında Ermeni komünistlerin de bulunduğu çok sayıda parti üyesini hapse attı.
Bu esnada patlak veren dünya savaşında Yunanistan, Nazi Alman orduları tarafından işgal edildi (1941–1944).
Savaşa bağlı olarak nakliyat ve ithalatın durması, Yunan ekonomisine halihazırda feci bir darbe indirmişti. Ardından Alman yetkililer fabrikalara, madenlere ve birçoğu doğrudan Almanya’ya gönderilen tarım ürünlerine (zeytinyağı, un) el koymaya başladı.
Böylece 1941'de Yunanistan’da büyük bir kıtlık ortaya çıktı.
[Kokkinia’daki (Nikaia) Ermeni mülteciler, 1922 sonu veya 1923 başı (Kaynak: Dildilian Ailesi Fotoğraf Arşivi. Armen T. Marsoobian).]
[Kasım 1922'de Samsun limanından Yunanistan’a giden bir gemideki Ermeni ve Rum yetimler.
Fotoğrafçı Tsolag K. Dildilian (Kaynak: Dildilian Ailesi Fotoğraf Arşivi. Armen T. Marsoobian).]
Kıtlığın sonuçları en fazla, çoğu kamplarda yaşayan ve fabrika işçisi olan Türkiye’den gelmiş mülteci nüfus arasında görüldü. İşgal sırasında hammadde ve yakıt eksikliği nedeniyle birçok fabrika kapılarını kapattı ve binlerce mülteci bir gecede işini kaybetti. Mülteci kamplarında açlığın bu kadar ölümcül olmasının nedeni buydu. Dolayısıyla, söz konusu mültecilerin neden hızla Nazi karşıtı direniş hareketini desteklediklerini ve pek çoğunun gizli silahlı gruplara katıldığını anlamak da mümkündü.
Direnişin arkasındaki ana güç, Ulusal Kurtuluş Cephesi’ni (EAM) ve bir süre sonra onun askeri kanadı olan Yunan Ulusal Kurtuluş Ordusu’nu (ELAS) kuran Yunanistan Komünist Partisi’ydi. Komünist olmayan pek çok kişi de EAM ve ELAS’ın Nazi karşıtı mücadelesine katıldı. Yok edilemez gibi görünen Nazi işgal ordusuna karşı bir gerilla (partizan) savaşı başladı. Burada bu mücadeleyi anlatmayacağız. Yazıdaki asıl amacımız, Ermeni mültecilerin de Yunanistan için verilen bu kader mücadelesinde önemli bir rol oynadıklarını hatırlatmak ve vurgulamaktır.
Burada listelenen altmıştan fazla kişi Nazi işgalcilerine karşı savaşırken ölmüştür. Bu kişilerin isimleri ve her birinin kısa biyografisi Atina’da yayınlanan Nor Gyank (Yeni Hayat) gazetesinin 28 Temmuz 1946 tarihli özel sayısından alınmıştır. Ermeni komünistlerin gayri resmi yayın organı olan bu gazete 1947 yılına kadar yayınlanmaya devam etmiştir. Burada listelenen direnişçiler çoğunlukla EAM ve ELAS aracılığıyla mücadelelerini yürüten Ermeni komünistler veya parti destekçileri idi. Birçoğu çatışmalar sırasında öldürüldü. Diğerleri tutuklandı ve kurşuna dizildi. Bazıları Almanya’ya sürülerek orada toplama kamplarına hapsedildi ya da öldürüldü. Bu gazetede yayınlanan bilgiler sunulan biyografilerin ana kaynağını oluştursa da, Arolsen Arşivleri de dahil olmak üzere diğer bazı kaynakların, çeşitli ekleme veya düzeltmeler yapmaya imkan tanıdığını da belirtmeliyiz. Bu eklemeler çoğunlukla Nor Gyank’ın haklarında sadece “Almanya’ya sürüldü ve kayboldu” notunu düştüğü kişilerle ilgilidir.
[Atina’nın Dourghouti/Fix mahallesinden bir görüntü, 1955 (Kaynak: Gerber, Hans. Griechenlandreise, Europahilfe. N.p., 1955. Baskı.
Telif hakkı: ETH-Bibliothek Zürich, Bildarchiv).]
Nor Gyank, bahsettiğimiz Nazi karşıtı direniş sırasında ölenlere ek olarak, Alman ordularının Yunanistan’ı terk edişinden sonra öldürülen diğer Ermenileri de listelemektedir. Gazete, muhtemelen devlet sansüründen kaçınmak için, ölümlerin sebeplerine ilişkin çok açık ifadeler sunmasa da bu kişilerin Nazi işgalinden sonra ortaya çıkan Yunan iç savaşındaki (Emfýlios) sol-sağ çatışmalarında öldüğü oldukça belirgindir. Bu konu asıl başlığımızla ilgili olmadığı için isimlerini burada listelemedik.
[Nor Gyank (Yeni Hayat) gazetesi, Atina, 28 Temmuz 1946 özel baskı. (Kaynak: Minas Mardigyan koleksiyonu, Erivan).]
[Nor Gyank (Yeni Hayat) gazetesi, Atina, 28 Temmuz 1946 özel baskı. (Kaynak: Minas Mardigyan koleksiyonu, Erivan).]
Kokkinia, Atina’nın Dourghouti/Fix bölgesi veya Kalamata gibi çok sayıda Ermeni göçmenin bulunduğu noktalar, önemli direniş merkezleriydi. Nazi orduları bu üç lokasyona karşı caydırıcı önlemlere başvurdu. Alman ordusu ve onunla işbirliği yapan Yunan silahlı kuvvetleri bütün bir bölgeyi, bir köyü ya da küçük bir kasabayı kuşatıyordu. Askerler daha sonra ev ev dolaşarak tüm erkekleri ve bazen de kadınları tutukluyordu. Tutuklananlar ya kurşuna dizilir ya da hapsedilirdi. Kalanlara işkence yapılır ve bazıları Almanya’ya toplama kamplarına ya da zorunlu çalışmaya gönderilirdi. Bu cezalandırma eylemleri Yunancada blocco olarak bilinir. Nazi askerleri ve komplocuları direniş şüphelilerinin evlerinin yanısıra, bazen tüm köyleri ve kasabaları da ateşe verirdi. Bu, Nazilerin şiddete dayalı cezalandırma eylemlerinin en üst seviyesiydi.
Kokkinia’ya iki, Dourghouti ve Kalamata’ya ise birer kez böyle ceza kesildi. Birçok Ermeni evi ateşe verildi ve Kalamata’da deniz kenarında bulunan, tamamen Ermenilerin yaşadığı Parapighmata (Yunanca tahta veya teneke kulübe) mülteci kampı yakıldı. Atina’nın Dourghouti bölgesinde yaklaşık üç bin kişi tutuklandı. Bölge nüfusunun çoğunun (9.000–12.000) Ermeni olduğunu düşünürsek, tutuklananların büyük kısmı da onlardandı.
[Atina’nın Dourghouti/Fix mahallesinin bir panoraması, 1955. Fotoğrafçı: Hans Gerber (Kaynak: Gerber, Hans. Griechenlandreise, Europahilfe. N.p., 1955. Baskı.
Telif hakkı: ETH-Bibliothek Zürich, Bildarchiv).]
[Atina’nın Dourghouti/Fix mahallesindeki mülteci kampı, 1920'ler (Kaynak: Dildilian Ailesi Fotoğraf Arşivi. Armen T. Marsoobian).]
İkinci Dünya Savaşı sırasında Yunanistan’da yaşayan ve siyasi nedenlerle ya da sadece zorunlu işçi olarak Almanya’ya gönderilen Ermenilerden de bahsetmeliyiz. Nazi rejiminin kurbanları hakkında milyonlarca belge içeren Arolsen Arşivleri web sitesi bu konuda önemli bir bilgi kaynağıdır. Zorla Almanya’ya gönderilenlerin bir kısmı savaş sırasında öldü. Hayatta kalanların çoğu Yunanistan’a dönmeye çalıştı. Çoğu başarılı oldu, ancak bazıları başa çıkılamayacak engellerle karşılaştı.
Bu dönemde çoğu Rum-Ermeni Yunan vatandaşlığından yoksundu ve 1960'ların sonuna kadar da vatandaşlık alamayacaklardı. Osmanlı belgelerinin tarihi geçmişti ve tanınmıyorlardı. Bu koşullar altında, binlerce Rum-Ermeni basitçe “Vatansız” (Staatenlos/Apatride) olarak adlandırıldı ve Ermeniler ya da Ruslar (Bolşevik devriminden kaçan) gibi birçok göçmen millete verilen resmi Nansen Pass belgesini taşıdı. Almanya’ya sürgün edilen ve geri dönmek isteyen bu Rum-Ermeniler, savaştan hemen sonra Yunanistan’a serbestçe ulaşabildiler. Ancak diğerleri, çeşitli nedenlerle hemen geri dönemediler ve yolculuklarını bir veya iki yıl ertelemek zorunda kaldılar. Yunan devleti onları kabul etmeyi reddetti.
Arolsen Arşivleri burada da ayrıntılı vaka bilgileri sunmaktadır.
Yervant Apostolyan (1910 doğumlu) ve eşi Şnorhig (1920 Azadyan doğumlu) hakkında bazı belgeler mevcut. Her ikisi de Atina’nın Dourghouti semtinde yaşamaktadır. 1941 yılında Atina’da evlenmişlerdir. Yervant Bursa’da, Şnorhig ise İzmit/Nikomedia’da doğmuştur. 1922 yılında aileleriyle birlikte Yunanistan’a yerleştiler. Shnorhig birkaç yıllığına ailesiyle birlikte Marsilya’ya gitmek üzere Yunanistan’dan ayrılmış, ancak daha sonra Yunanistan’a geri dönmüştür. Ağustos 1942'de Yervant ve Şnorhig Avusturya’daydı. Resmi belgelerde ikilinin Yunanistan’dan “Almanlar tarafından organize edilen resmi bir iş gezisi” için ayrıldıkları belirtilmektedir. Yervant Yunanistan’da berber ve fotoğrafçı olarak çalıştıktan sonra Avusturya’da Mödling’de bulunan Viktorin-Werk fabrikasında ark kaynağı ustası olarak çalışmaya başladı. Shnorhig de aynı fabrikada çalışıyordu. Her ikisi de 1942'den 1945'e, savaşın sonuna kadar orada çalıştı. Daha sonra Viyana’ya taşındılar ve burada iki kızları dünyaya geldi (1945 ve 1948).
Savaştan sonra sürekli olarak Yunanistan’a dönmeye çalıştılar ancak Viyana’daki Yunan Konsolosluğu onları engelledi. Konsolosluk tarafından yazılan 5 Ağustos 1948 tarihli bir mektupta şöyle denmektedir: “(…) köken olarak Ermeni olmalarına rağmen, bu Yunan vatandaşlığına sahip oldukları anlamına gelmez. Bu nedenle Yunanistan’a geri gönderilememişlerdir” [1].
Apostolyan ailesinin hikayesi nasıl sona erdi bilmiyoruz. Ancak 1950 yılına kadar Yunanistan’a dönme çabalarının boşa gittiği belgelerden anlaşılıyor. Hal böyle olunca, Amerika Birleşik Devletleri, Latin Amerika veya Avustralya’ya göç etmeyi planlamaya başladılar.
Bu kısa yazı, Nazi karşıtı mücadeleye katılan Ermenileri anma amacını güder. Bu konu ciddi bir şekilde araştırılmamıştır. Katılan Rum-Ermenilerin sayısını, direniş hareketindeki rollerini, rütbelerini ve bunu yapmaktaki motivasyonlarını anlamak için ayrıntılı bir çalışmaya ihtiyaç vardır. Başka bulgulara ulaşılması da muhtemeldir.
Açıkçası, bu konu yıllarca görmezden gelindi. Sonraları bir miktar ilgi gösterilmiş olsa da halen yeterli değil. İhmalin ana nedenlerinden biri muhtemelen olaya karışan Ermenilerin çoğunun 1946–1947 yıllarında Sovyet Ermenistan’ına göç etmiş olmasıdır. Birçoğu Stalin’in şiddetine kurban gitti ve Sibirya ya da Orta Asya’ya sürgün edildi. Özetle, anılarını yazmak ve özellikle de yayınlamak için elverişli ortamları olmadı. Yunan tarih yazımı ve Nazi şiddetine karşı direniş üzerine yapılan çalışmalar, Ermenilerin bu mücadeleye katılımını vurgulamamaktadır.
Bu başlıkta Huşamadyan, Nazi rejiminin totaliter emellerine karşı bazen hayatları pahasına direnme cesaretini gösteren, bilinen ve bilinmeyen tüm bireyleri onurlandırmak istemektedir. Onlar bunu aileleri, toplumları, benimsedikleri vatanları ve tüm insanlığın özgürlüğü için yaptılar. Geri kalanlar, bu ölüm kalım mücadelesine doğrudan katılmamış olsalar da, yine de Nazi vahşetinin kurbanı oldular. İşkence gördüler, öldürüldüler ya da zorla çalıştırıldılar. Süregelen yıllarda, bu kişilerin hatırası gereği gibi yad edilmedi. Çok sayıda etken, onların kolektif hafızadan dışlanması için bir araya getirildi. Uzun süreler boyunca unutuldular ve sessiz kaldılar.
Artık onların yaşamlarını ve miraslarını gereği gibi anma zamanıdır.
Vahram Sakayan
1892'de Ovacık’ta (bugünkü Yuvacık, İzmit bölgesi) doğdu. Yunan Komünist Partisi üyesiydi. Alman kuvvetleri ve Yunan işbirlikçileri Dourghouti/Fix mahallesini (Atina) kuşatıp bir cezalandırma operasyonu (blocco) başlattığında 9 Ağustos 1944'te tutuklandı. Hapsedildi ve işkenceyle öldürüldü.
Mıgırdiç Seferian
1920'de Nazilli’de (Aydın yakınlarında) doğdu. Yunan Komünist Partisi’nin bir üyesi olarak Metaksas rejimi (1936–1941) döneminde tutuklandı ve hapse atıldı. Yunanistan Nazi Almanyası tarafından işgal edildiğinde hapiste kaldı. 1 Mayıs 1944'te diğer 200 Yunan komünistle birlikte Atina’nın Kaisariani banliyösünde Nazi yetkilileri tarafından idam edildi.
Antranig Ghougasian
1919'da Kars-Bazar’da (bugünkü Kadirli, Adana bölgesi) doğdu. Yunan Komünist Partisi üyesi ve Fix/Dourghouti mahallesindeki (Atina) direniş hareketinin lideriydi. Nazi güçleriyle girdiği bir çatışmada 6 Ağustos 1944'te öldürüldü.
Yervant Ghougasian
1925 yılında Atina’da doğdu. Dourghouti/Fix mahallesinde (Atina) 9 Ağustos 1944'te gerçekleştirilen blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Komşu bölge Pharos’ta idam edildi.
Kevork Parechanian
1909 yılında Maraş’ta doğdu. Yunan Komünist Partisi’nin bir üyesi olarak Metaksas rejimi (1936–1941) döneminde tutuklandı ve hapse atıldı. Yunanistan Nazi Almanyası tarafından işgal edildiğinde hapiste kaldı. 1 Mayıs 1944'te, diğer 200 Yunan komünistle birlikte Atina’nın Kaisariani banliyösünde Nazi yetkilileri tarafından idam edildi.
Sarkis Çilingiryan
1912 yılında Silivri’de doğdu. Selanik ve Atina’daki Ermeni gazetelerinde çalıştı. Yunan Komünist Partisi üyesiydi. 1 Ağustos 1944'te Selanik’te Nazi yetkilileri tarafından tutuklandı ve kısa bir süre sonra idam edildi.
Sarkis Karayan
1925 yılında Selanik’te doğdu. Direnişin bir üyesiydi. Direniş üyesiydi. 24 Temmuz 1944'te tutuklandı ve birkaç gün sonra idam edildi.
Sdepan Garabedian
1927'de Selanik’te doğdu. Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (EAM) bir üyesiydi. 1944'te tutuklandı ve idam edildi.
[Nazi karşıtı direniş görüntüsü. Michalis Nikolinakos’un eseridir.]
Hagop Shalvardjian
1926 yılında doğdu. 9 Ağustos 1944'te Dourghouti/Fix mahallesine (Atina) düzenlenen blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Daha sonra komşu Pharos semtinde idam edildi.
Gabriel Davouldjian
1914'te Yozgat civarındaki bir köyde doğdu. Yunan Komünist Partisi üyesiydi. Metaksas rejimi altında hapsedildi ve Yunanistan, Nazi Almanyası ve Faşist İtalya tarafından işgal edildiğinde hapiste kaldı. Hapishanede idam edildi.
Aram Geokdjian
1902'de Sis’te (bugünkü Kozan, Adana bölgesi) doğdu. Kokkinia’da Sosyal-Demokrat Hınçak Partisi üyesiydi. Savaş yıllarında Atina’da çok sayıda Ermeni gazetesinin editörlüğünü yaptı. Geokdjian poilitik nedenlerle birkaç kez tutuklandı ve hapsedildi. Veradznount (Uyanış) gazetesinin editörlerinden biriydi (1937–1941). Nazi Almanyası güçleri tarafından tutuklandı ve 14 Nisan 1944'te idam edildi.
Garabed Kouyoumdjian
1909 yılında Adana’da doğdu. Ulusal Kurtuluş Cephesi (EAM) üyesiydi. Alman kuvvetleri ve Yunan işbirlikçileri Kokkinia’yı (Nikaia) kuşatıp bir cezalandırma operasyonu (blocco) başlattığında 7 Mart 1944'te tutuklandı. İki gün sonra Haydari hapishanesinde idam edildi.
[Nazi karşıtı direniş görüntüsü. Tassos Alevizos’un eseridir.]
Sarkis Beian
1926 yılında Atina’da doğdu. Dourghouti/Fix mahallesinde (Atina) 9 Ağustos 1944'te gerçekleştirilen blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Doğrudan idam edildi.
Vahe Mavian
1901 yılında Armaş’ta doğdu. Kalamata’daki blok operasyonları sırasında 8 Şubat 1944'te tutuklandı ve idam edildi.
Khachig Arslanian
1918'de Ferizli’de (İzmit bölgesi) doğdu. Kalamata Savaşı sırasında 8 Şubat 1944'te tutuklandı ve yargısız infaz edildi.
Boghos Fichidjian
1919'da Ovacık’ta (bugünkü Yuvacık, İzmit bölgesi) doğdu. Kavala bölgesindeki Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (EAM) gençlik kanadının bir üyesiydi ve silahlı direniş operasyonlarına katıldı. Tutuklandı ve işkenceyle öldürüldü.
Hagop Nishanian
1919'da Djerrah/Cerrah’ta (Bursa bölgesi) doğdu. Kalamata kentindeki direniş operasyonlarına katıldı. Alman ordusu tarafından tutuklandı ve yargısız infaz edildi.
Smpad Ghazarian
1909'da Armaş’ta doğdu. Kalamata’nın 8 Şubat 1944'teki blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Dachau toplama kampına (Almanya) sürüldü ve orada öldürüldü.
Dikran Topalyan
Atina’da doğdu. Nazi Alman işgal güçlerine karşı direniş hareketinde aktif olarak yer aldı. Alman birliklerinin Atina’dan nihai olarak çekilmesinden birkaç saat önce, 12 Ekim 1944'te öldürüldü. Henüz 17 yaşındaydı.
Hairabed Setian
1907'de Zara’da (Sivas bölgesi) doğdu. Direnişin aktif bir üyesi olarak, 9 Ağustos 1944'te Dourghouti/Fix mahallesine (Atina) yapılan operasyon sırasında tutuklandı. Haidari hapishanesine gönderildi ve burada idam edildi.
Yeghia Papelian
İşgalci Nazi Alman güçlerine karşı savaşan gerilla birliklerinin bir üyesiydi. Nigrita kasabası yakınlarında 16 Mart 1944'te öldürüldü.
Hagop Krshkian
1914'te Sis’te (bugünkü Kozan, Adana bölgesi) doğdu. Yunanistan’ın işgali sırasında Yunan Ulusal Kurtuluş Ordusu (ELAS) üyesiydi ve Nea Makri kasabası yakınlarında faaliyet gösteriyordu. Haziran 1944'te tutuklandı, ardından işkence gördü ve öldürüldü.
Silvestro Ghaleas
1907'de Diyarbakır’da doğdu. Yunan Komünist Partisi üyesiydi ve direniş hareketinde çok aktifti. Dourghouti/Fix mahallesinde (Atina) 9 Ağustos 1944'te gerçekleştirilen bombalı saldırı sırasında tutuklandı. Goudi hapishanesinde hapsedildi, işkence gördü ve aynı yılın 15 Ağustos’unda idam edildi.
Simon Kayan
Hacın’da (bugünkü Saimbeyli, Adana bölgesi) doğdu. Direnişin bir üyesi olarak tutuklandı ve Goudi hapishanesinde hapsedildi, burada işkence gördü ve Ocak 1944'te idam edildi.
Sarkis Kayan
1927 yılında doğdu. Bir direniş üyesi olarak tutuklandı ve Goudi hapishanesine hapsedildi, burada işkence gördü ve 7 Ocak 1944'te idam edildi.
Sarkis Benlian
1919 yılında Sivas’ta doğdu. Yunanistan’ın işgali sırasında Yunan Ulusal Kurtuluş Ordusu (ELAS) üyesiydi. Temmuz 1944 sonunda Nazi güçleriyle girdiği bir çatışmada öldürüldü.
Aram Baghdjian
1920 yılında Adana’da doğdu. Dourghouti/Fix mahallesine (Atina) 23 Nisan 1944'te yapılan ilk blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Doğrudan idam edildi.
Sarkis Yemenedjian
1924'te Medz Nor Kyugh’da (bugünkü Yeniköy, Bursa bölgesi) doğdu. Dourghouti/Fix mahallesine (Atina) 9 Ağustos 1944'te yapılan blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Komşu ilçe Pharos’ta idam edildi.
Melidos Gaganian
Armash’ta doğdu. Almanya’ya sınır dışı edildi, sonra da iz bırakmadan kayboldu.
Yesayi Minasian
1922 yılında Pireas’ta doğdu. Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (EAM) bir üyesi olarak 1944 yılında tutuklandı ve idam edildi.
Armenag Viranian
1906'da Balıkesir’de doğdu. Dourghouti/Fix mahallesinde (Atina) 9 Ağustos 1944'te yapılan blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Almanya’ya sınır dışı edildi ve orada öldü.
Bedros Kalaidjian
1907'de Djerrah/Cerrah’ta (Bursa bölgesi) doğdu. Silahlı direniş operasyonlarına katıldı ve Tithorea bölgesinde Alman kuvvetleriyle girdiği bir çatışmada öldürüldü.
Yeprem Derderyan
1900 yılında Hacın’da doğdu. Silahlı direniş operasyonlarına katıldı ve Atina’nın Pharos mahallesinde Alman kuvvetleriyle girdiği bir çatışmada öldürüldü.
Gyulbenk Momdjian
1912 yılında doğdu. Dourghouti/Fix mahallesinde (Atina) 9 Ağustos 1944'te gerçekleştirilen blocco operasyonu sırasında tutuklandı ve idam edildi.
Sirarpi Rzian
1922 yılında Hacın’da doğdu. 4 Ocak 1945'te öldürüldü.
Haroutiun Kalousdian
1944'te Alman kuvvetleri tarafından tutuklandı. Almanya’ya sınır dışı edildi ve iz bırakmadan kayboldu.
Hampartsoum Berberian
1925 yılında Atina’da doğdu. Silahlı direniş operasyonlarına katıldı ve Ağustos 1944'te tutuklandı. Atina’nın Pharos semtinde idam edildi.
Khachig Gyulian
1912 yılında Şebinkarahisar bölgesindeki bir köyde doğdu. Dourghouti/Fix mahallesinde (Atina) 9 Ağustos 1944'te gerçekleştirilen blocco operasyonu sırasında tutuklandı ve idam edildi.
Hrant Seropyan
1915'te Kayseri/Caesarea’da doğdu. Direnişin bir üyesiydi. Tutuklandı ve 27 Haziran 1944'te işkenceyle öldürüldü.
Garbis Garabedian
1923 yılında doğdu. Direnişin bir üyesiydi. Tutuklandı ve 24 Şubat 1944'te idam edildi.
Vahram Gaganian
1921'de Kavala’da doğdu. Bir marangoz. Babasının adı: Siragan. Direnişin aktif bir üyesi. 1944'te tutuklandı. Aynı yılın Aralık ayında Almanya’daki Dachau toplama kampına sürüldü ve 21 Şubat 1945'te orada öldü.
Vartan Kyupelian
1913'te Sis’te (bugünkü Kozan, Adana bölgesi) doğdu. Kokkinia’daki Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (EAM) bir üyesi ve Alman işgal güçlerine karşı savaşan gerilla birliklerinin bir üyesiydi. Deniz hedeflerine yönelik saldırılarda yer aldı ve kendisine Lýkos tis Thalássis (Λύκος της θαλάσσης, “Deniz Kurdu”) lakabı takıldı. 1944'te bir direniş operasyonu sırasında öldürüldü.
Hagop Hagopian
1913 yılında Adana’da doğdu. Direnişin bir üyesiydi. Mora bölgesinde tutuklanarak Korint’e hapsedildi ve burada işkence gördükten sonra 22 Temmuz 1944'te idam edildi.
Nishan Chiftdjian
1923 yılında Kalamata’da doğdu. Kalamata’nın 8 Şubat 1944'teki blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Almanya’daki Dachau toplama kampına sürüldü ve orada öldürüldü.
Diran Chitdjian
1908 yılında Ordu’da doğdu. Yunanistan Komünist Partisi üyesi ve Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (EAM) Kavala, İskeçe, Drama ve Serez’deki hücrelerinin ana kuryesiydi. Silahlı direniş operasyonlarında da yer aldı. Kendisi 1 Ocak 1944 tarihinde öldürülmüştür.
Yeghia Hadjikeoseyan
Girit’te doğdu. Kokkinia’nın ilk blocco operasyonu sırasında 8 Mart 1944'te tutuklandı. Ertesi gün idam edildi.
Misak Bligian
1909'da Sis’te (bugünkü Kozan, Adana bölgesi) doğdu. Kokkinia’da Sosyal-Demokrat Hınçak Partisi üyesiydi ve Ulusal Kurtuluş Cephesi (EAM) faaliyetlerinde yer aldı. Tutuklandı ve 17 Mayıs 1944'te idam edildi.
Yervant Penigian
1907'de Hacın’da (bugünkü Saimbeyli, Adana bölgesi) doğdu. İkinci Kokkinia operasyonu sırasında 17 Ağustos 1944'te tutuklandı ve idam edildi.
Krikor Kalenderian
1915 yılında Adana’da doğdu. Ulusal Kurtuluş Cephesi (EAM) üyesiydi. 7 Mart 1944'te Kokkinia’nın ilk blocco operasyonu sırasında tutuklandı. İki gün sonra Haydari hapishanesinde idam edildi.
[Levon Melkonyan’ı listeleyen bir Alman belgesi. Almanya’ya sınır dışı edildi, Neuengamme (Hamburg’da) toplama kampında tutuldu ve 20 Kasım 1944'te burada öldü.]
Levon Melkonian
1904'te Smyrna’da doğdu. Baba adı: Arakel. Kokkinia’daki ilk blocco operasyonu sırasında 8 Mart 1944'te tutuklandı. Almanya’ya sınır dışı edildi, Neuengamme (Hamburg’da) toplama kampında tutuldu ve 20 Kasım 1944'te burada öldü.
Garbis Hazarian
1914'te Kayseri/Caesarea’da doğdu. Kokkinia’nın 7 Mart 1944'teki ilk bombalanması sırasında tutuklandı. Almanya’ya sınır dışı edildi ve iz bırakmadan kayboldu.
Haroutiun Yorghandjian
1916'da Kırkağaç/Kırkağaç’ta (Manisa bölgesi) doğdu. Rethimno’da (Girit) işgalci Nazi güçlerine karşı silahlı direniş operasyonlarına katıldı. Tutuklandı ve idam edildi.
Nazareth Papazian
1917 yılında Akşehir’de doğdu. Girit, Resmo’da Ulusal Kurtuluş Cephesi (EAM) üyesiydi ve partinin yerel hücresi için kuryelik yapıyordu. Tutuklandı ve 1943 yılında idam edildi.
Zaven Krshkian
Sis’te (bugünkü Kozan, Adana bölgesi) doğdu. Dourghouti/Fix mahallesine (Atina) 9 Ağustos 1944'te yapılan operasyon sırasında tutuklandı. Haydari hapishanesinde tutuklu kaldı ve iz bırakmadan kayboldu.
Mamas Berberian
1916'da (ya da 1913) Kayseri / Sezariye’de doğdu. Kokkinia’da 7 Mart 1944'te düzenlenen ilk blocco operasyonu sırasında tutuklandı. Temmuz 1945'te Almanya’ya sınır dışı edildi ve Neuengamme (Hamburg’da) toplama kampına kapatıldı. 10 Mart 1945'te burada öldü.
Onnig Koundakdjian
1914'te Kayseri/Caesarea’da doğdu. Kokkinia’nın 7 Mart 1944'teki ilk bombalanması sırasında tutuklandı. Almanya’ya sınır dışı edildi ve iz bırakmadan kayboldu.
Antranig Der Boghosian
Armash’ta doğdu. Tutuklanmış ve Almanya’ya sürülmüştür. Arolsen Arşivleri’nde Antranig Der Boğosyan hakkında kısa bir not bulunmaktadır. Bu kişinin Dachau toplama kampına hapsedildiği ve zatürreye yakalandığı söylenmektedir. Büyük olasılıkla bu kampta da ölmüştür.
[Zaven Ovagyan’ı listeleyen Almanca belge (Kaynak: Arolsen Arşivleri). Almanya’ya sınır dışı edildi ve 23 Mayıs 1945'te Dachau toplama kampında öldü.]
Zaven Ovagian
1896'da Armaş’ta (İzmit/Nikomedia bölgesinde) doğdu. Kuaförlük yapmaktaydı, Ovsanna Papelyan’la evliydi ve üç çocuğu vardı. Zaven’in anne ve babası Nazareth ve Hripsime (kızlık soyadı Manugyan) idi. Zaven, 22 Ekim 1943'te Kalamata’da tutuklandı, sınır dışı edildi ve önce Vosges Dağları’nda (Fransa) bulunan Natzweiler toplama kampına yerleştirildi. Daha sonra 17 Aralık 1943'te Dachau toplama kampına (Almanya) gönderilmiş ve 23 Mayıs 1945'te burada ölmüştür. Zaven’in oğlu Antranig (1927 doğumlu) de Kalamata’da tutuklandı, sınır dışı edildi ve Avusturya’da bulunan Mauthausen toplama kampına yerleştirildi.
[Zaven Ovagyan’ı listeleyen Alman belgeleri (Kaynak: Arolsen Arşivleri). Almanya’ya sınır dışı edildi ve 23 Mayıs 1945'te Dachau toplama kampında öldü.]
Sdepan Margosian
1921'de Adapazar’ında doğdu. Ayakkabıcıydı. 1943'te Kalamata’da tutuklandı, sınır dışı edildi ve muhtemelen öldüğü yer olan Mauthausen toplama kampına yerleştirildi.
[Minas Minasian’ı listeleyen Alman belgeleri (Kaynak: Arolsen Arşivleri). Almanya’ya sınır dışı edildi ve Flossenburg toplama kampına kapatıldı.]
Minas Minasian
1926'da Marmaradjik’te doğdu. Kuaförlük yapıyordu. 1943'te Kalamata’da tutuklandı, Almanya’ya sınır dışı edildi ve Flossenburg toplama kampına kapatıldı. Büyük olasılıkla hapsedildiği sırada öldü.
[Minas Minasian’ı listeleyen Alman belgeleri (Kaynak: Arolsen Arşivleri). Almanya’ya sınır dışı edildi ve Flossenburg toplama kampına kapatıldı.]
Kaynakça:
● “Yunanistan’da Ermeni basını”, Armenika gazetesi, Atina, 2009.
● Nor Gyank (gazete), 18 Temmuz 1946, yıl 2, sayı 402, Atina.
● Pantelis Arapinis, “Rehinelerin Listesi” (Yunanca), Armenika Periodical, n. 98, Ağustos-Ekim 2018, Atina.
● Hagen Fleischer, Im Kreuzschatten der Mächte. Griechenland 1941–1944 (Okkupation — Resistance — Kollaboration), Lang, Frankfurt am Main, 1986.
● Mark Mazower, Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941–1944, Yale University Press, New Haven/London, 1993.
● Dikran Bzdigian, Gyankis Housheru [Hayatımın Anıları], Montreal, 2012.
● Mike Tsilingirian, Kalamata Ermeni Cemaati (1921–1947): Yoksulluk, Direniş, Geri Dönüş, 11/05/22, [https://www.houshamadyan.org/oda/europe/kalamata-refugee-camps-gr.html]
● https://collections.arolsen-archives.org/de/search/
● Iason Chandrinos , Volker Mall, Wir waren Menschen zweiter Klasse, KZ Gedenkstätte Hailfingen/Tailfingen e. V., 2022.
Yayın Tarihi: 07/04/2023