Barış, bir uzlaşma değil, yeni bir yaşam tarzıdır. Devletin ve sermayenin merkezde olduğu bir toplumsal mühendislik yerine, toplumun öz gücüne ve örgütlenme yeteneğine dayalı yatay ağlar öngörülür. Bu, hem zihinsel hem kurumsal bir dönüşüm gerektirir.
Giriş: Barışın Kaybı, Savaşın Kuruluşu
Tarih, çoğu zaman barışın değil, savaşın diliyle yazılmıştır: Zaferlerin, fetihlerin, isyanların ve işgallerin içinde süren bir ‘insanlık’ hikâyesidir bu; kanla, toprakla ve hiyerarşiyle mühürlenmiş bir uygarlık anlatısıdır. Oysa bu anlatının ardında, sessizleştirilmiş başka bir olasılık da vardır: barışın olasılığı. Fakat soru şudur: Bu barış, sıradan bir silah bırakma hâli olarak değil; kendi başına bir hegemonya biçimi olarak, düşünsel, toplumsal ve siyasal düzeyde kurucu bir ilke olabilir mi?
Bu yazı, savaşın bir istisna değil, esas olduğu uzun çok uzun tarihlere rağmen; barışın yalnızca “savaşsızlık” değil, bir varoluş biçimi, bir hegemonya alternatifi olabileceği iddiasıyla kaleme alınmıştır. Ve barışı, yalnızca savaşın yokluğu değil; anlamın, adaletin, karşılıklılığın ve ortak yaşamın hegemonik olarak örgütlenmesi olarak öngörmektedir…
Bu anlamda metin, barışı salt bir ideal değil, sistemsel bir dönüşüm projesi olarak ele almayı hedefler. Savaş, modernliğin ve egemenliğin doğal zemini haline geldiyse; barış, onun karşı-hegemonik dönüşümüdür. Bu, bir duygusal temenni değil, tarihsel ve düşünsel bir zorunluluktur.
Savaşın Hegemonyası:
Şiddetin Sistemleşmesi
Savaş, yalnızca orduların çatışması değil; bir düşünme, yönetme ve inşa etme biçimidir. Michel Foucault’nun iktidar analizinde belirttiği gibi, savaş mantığı toplumsal ilişkilerden hukuka, eğitimden dile kadar her alana sinmiştir. Egemenlik, kendini savaşın diliyle kurar: düşman belirleme, taraflaştırma, seferber etme!
Carl Schmitt, siyasal olanın tanımını “dost ve düşman ayrımı” üzerinden yapar. Bu, modern egemenliğin temelidir. Her devlet, varlığını tehdit altında görerek kendine bir düşman yaratır; bu düşman dışsal olabileceği gibi, içsel de olabilir: muhalif, azınlık, kadın, işçi, coğrafyamızda Kürt, tüm dünyada göçmen... Böylece savaş, yalnızca cephelerde değil, gündelik yaşamın içinde kurumsallaşır.
Kapitalist moderniteyle birlikte savaş, süreğen bir iktidar aygıtına dönüşmüştür. Bu, sadece askeri değil, ekonomik, kültürel ve epistemolojik bir savaştır. Toplum, kapitalist savaş makinesinin bir bileşenine dönüştürülür. Ulus-devletler, sermaye akışları ve medya söylemleriyle desteklenen bu hegemonya, insanlığa sürekli bir kriz ve güvensizlik hali dayatır. Savaş, artık bir olay değil, bir yapıdır.
Savaşın Ontolojisi: Eril Zihin, Hiyerarşi ve Mülkiyet
Savaş, yalnızca silahlarla yürütülen bir faaliyet değildir; o, insanın kendini ve dünyayı anlama biçiminden doğar. İnsanlık, varoluşunu ve hakikatle ilişkisini savaş metaforları üzerinden kurduğunda, savaş yalnızca bir araç değil, bir ontoloji halini alır. Bu, özünde bir zihniyetin sürekliliğidir: eril, ikili, hiyerarşik ve mülkiyet temelli bir zihin inşası.
Antik felsefeden modern siyasete kadar egemen düşünce çizgisi, düzeni çatışma yoluyla kurma arayışı içinde olmuştur. Herakleitos’un “polemos her şeyin babasıdır” sözü, sadece antik çağın bir inancı değil, modern zamanların da metafizik temelidir. Ontolojik olarak savaş, farklı olanı bastırmak, çoğulluğu indirgemek, yaşamı sınırlandırmak demektir.
Bu zihniyetin merkezinde erillik vardır. Eril zihin, dünyayı ikilikler üzerinden anlar: akıl/duygu, erkek/kadın, efendi/köle, özne/nesne… Ve bu ikiliklerde bir taraf her zaman diğerine tahakküm eder. Savaşın ontolojisi, bu tahakküm ilişkisinin sürekliliğini sağlar. Bu yüzden kadın bedeni, doğa, yoksul halklar ya da sömürgeleştirilmiş zihinler savaşın en kadim hedefleridir.
Savaş, aynı zamanda mülkiyetin koruyucusudur. Toprak, beden, bilgi, emek, doğa… Her şey birer “şey”e, sahip olunabilecek nesnelere indirgenmiştir. Mülkiyet, savaşla başlar; barış ise ortaklaşmayla. Fakat modern dünya, mülkiyet hakkını kutsallaştırırken, ortak yaşamı ihlal edilebilir görür. Savaş böylece yalnızca politik değil, ekonomik ve kültürel bir hegemonya biçimi olarak yeniden üretilir.
Bu bağlamda savaşın hegemonyası, yalnızca cephelerde değil; zihinlerde, cinsiyetlerde, sınıflarda, dillerde ve tarihte örgütlenmiştir. Ve bu örgütlenme biçimi, kendini “doğal” ve “kaçınılmaz” göstererek karşıtını, yani barışı, imkânsızlaştırır.
Barışın Mümkünlüğü: Diyalog, Karşılıklılık ve Anlam
Barış, çoğu zaman savaşın yokluğu olarak tanımlanır. Oysa bu tanım, barışı edilgin ve boş bir duruma indirger. Gerçekte barış, kurucu ve aktif bir güçtür; anlamın, karşılıklılığın ve ortaklaşmanın yeniden inşasıdır. Barış, sadece savaşın bitmesi değil, yaşamın anlamlı bir şekilde örgütlenmesi demektir.
Bu noktada Johan Galtung’un ayrımı önemlidir: Negatif barış, doğrudan şiddetin yokluğudur; pozitif barış ise adaletin, eşitliğin, katılımın ve onarımın varlığıdır. Pozitif barış, yalnızca silahların susması değil; tarihsel kırılmaların onarılması, hakikatin tanınması ve halkların kendini ifade edebilme zeminlerinin kurulmasıdır. Bu yönüyle de barış, bir "durum" değil, bir süreçtir.
Barışın hegemonya olarak kurulması ve üç temel ilke:
Diyalog: Barış, tek taraflı bir lütuf değil; çok sesli, çok dilli, çok kimlikli bir uzamdır. Diyalog, yalnızca konuşmak değil, dinlemeyi ve anlamayı içerir. Bundan hareketle gerçek barış, ancak hakikatlerin karşılaşmasıyla mümkündür.
Karşılıklılık: Egemen-sömürge ilişkilerinde barış, çoğu zaman egemenin kurallarını dayatmasıyla sağlanır. Oysa karşılıklılık, özne-özne ilişkisini temel alır. Örnek olsun: Kürtlerle Türkler, göçmenlerle yerleşikler, kadınlarla erkekler, doğayla insan arasında eşit öznelik tanınmadıkça barıştan söz edilemez.
Anlam: Savaşın hegemonik gücü, anlamı çarpıtarak kurulur. Barışın inşası ise, aynı zamanda anlamın onarımıdır. Dilin, tarihin ve hafızanın barışçıl bir şekilde yeniden örgütlenmesi gerekir. Bu, hem bireysel hem kolektif düzeyde yürütülmesi gereken bir düşünsel ve kültürel mücadeledir.
Barış, zayıflık değil; güçtür. Fakat bu güç, şiddetten değil, hakikatten ve birlikte yaşama iradesinden doğar. Barışın hegemonyası, düşmanı yok etmez; onu tanır, dinler ve birlikte var olmanın yollarını inşa eder. Barış, çoğu zaman “romantik” olmakla suçlanır; oysa asıl romantizm, şiddetin sonsuzluğu üzerine kurulan yanılsamadır.
Barışın Hegemonyası: Demokratik Modernite ve Toplumsal Örgütlenme
Barışın hegemonya olarak inşası, yalnızca savaşın sona erdirilmesiyle değil; onun ürettiği yapısal tahakküm biçimlerinin aşılmasıyla mümkündür. Kapitalist modernitenin savaşçı doğası, yalnızca cephelerde değil; ulus-devletlerde, piyasada, patriyarkada ve tekçi kültür anlayışında beden bulur. Bu bağlamda barış, pasif bir “ateşkes” değil, karşı-hegemonik bir sistem önerisidir. Öcalan tarafından yapılan 27 Şubat çağrısı bu önerinin giriş çerçevesidir.
Çağrı, hiyerarşik, merkezî ve militarist örgütlenmesine karşı; yerel, çoğulcu ve ekolojik bir yaşam anlayışını esas alır. Bu anlayışta barış, bir uzlaşma değil, yeni bir yaşam tarzıdır. Devletin ve sermayenin merkezde olduğu bir toplumsal mühendislik yerine, toplumun öz gücüne ve örgütlenme yeteneğine dayalı yatay ağlar öngörülür. Bu, hem zihinsel hem kurumsal bir dönüşüm gerektirir.
Peki, bu dönüşüm nasıl işler?
Toplumsal Konfederalizm: Toplumun kendi kendini yönettiği, karar alma süreçlerinin yerelden işlediği ve her topluluğun kendi söz hakkına sahip olduğu bir örgütlenme biçimi. Bu yapı, ulus-devletin dikey şiddet tekeline karşı halkların doğrudan öz iradesini esas alır.
Kadın Özgürlüğü: Barışın kalıcılaşması, kadınların sadece temsil edilmesiyle değil, toplumsal yaşamın kurucu öznesi haline gelmesiyle mümkündür. Kadın özgürlüğü olmadan barış olmaz; çünkü savaş zihniyeti, en çok kadını bastırarak yaşam bulur. Kadınların, barışın sadece mağduru değil; kurucusu olması gerektiği, gerçeğini buradan alır.
Ekolojik Yaşam: Savaşın en yıkıcı sonucu doğaya yöneliktir. Toprak, su, hava, orman; hepsi sermayenin ve kurulu iktidarların savaş alanına dönüşmüştür. Tam da bu yüzden barış, sadece insanlar arası ilişkilerde değil, insan-doğa ilişkisinde de tesis edilmelidir.
Bu perspektiften bakıldığında barış, bir sonuç değil; bir mücadele biçimi olarak öngörülmektedir ve savaş nasıl örgütlenmişse, barış da o şekilde ve daha da yoğun olarak örgütlenmelidir’in perspektifini dile getirmektedir. Ve elbette ki bu örgütlenme, yalnızca siyasal değil; kültürel, ekonomik ve zihinsel düzeylerde inşa edilmelidir zira barışın hegemonyası, ancak bu çok boyutlu örgütlenme ile süreklilik kazanabilir.
Yeni Bir Kurucu Zemin Olarak Barış
Savaş, modern çağın tanrısı oldu. Ulus-devletler onun mabedini kurdu, kapitalizm onun ekonomisini inşa etti, eril zihniyet onun mitolojisini üretti. Fakat her tanrının bir sınırı vardır. Bugün bu sınıra gelinmiştir ve insanlık, bu tanrının yıkıcılığıyla yüzleşmektedir. Artık soru şudur: Barış, yeni bir kurucu zemin olabilir mi?
Bu soruya verilecek yanıt, geçmişin inkârıyla değil; onunla yüzleşmeyle mümkün olabilir. Bu nedenledir ki barış, geçmişin unutturulması değil; hatırlanmasıdır. Çünkü hakikat, adalet ve onarım olmadan barış inşa edilemez. Bu da ancak halkların ortak hafızası ve iradesiyle mümkündür. Bu yüzden ve bu nedenle barış, bir "sözleşme" değil; bir "karar"dır; tarihsel, kolektif ve dönüştürücü bir karar.
Fakat görülmesi ve bilinmesi gereken şudur: Bu karar, yalnızca devletlere, devletlerin kurmuş olduğu tahakkümcü yapılara bırakılamaz. Barış, sahiplenmeyle, bir çocuk büyütür gibi an be an büyütmeyle kurulur. Çünkü halklar için barış, yaşam hakkıdır; dil, kimlik, inanç, doğa ve gelecek üzerindeki ortak iradedir. Bu nedenle barış, yalnızca barış masalarında değil; sokakta, tarlada, okulda, ailede, sanatta, düşüncede örgütlenmelidir.
Barışın hegemonyası, ancak yaşamı örgütlemekle kurulurken, bu örgütlenme, bir “iktidar” değil; bir “imkân” yaratır. Çünkü barış, iktidar değil, ilişkidir. İnsanla insan, insanla doğa, bireyle toplum, kadınla erkek arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanması ve inşasıdır.
Sonuç olarak, savaşın hegemonyası ne kadar kadim ve yaygın olursa olsun; barışın inşa edici gücü, ondan daha köklü ve daha yaratıcıdır. Çünkü savaş yıkar, barış kurar. Savaş öldürür, barış yaşatır. Savaş unutturur, barış hatırlatır. Hatırlamak ise yalnızca bir anı değil; bir eylemdir.
Negatif Barışın Kapanı: Sessizliğin İçindeki Savaş
Barış, çoğu zaman “çatışmanın durması” şeklinde tanımlanır. Fakat silahların susması, hakikatin konuşmaya başladığı anlamına gelmez. Türkiye ile Kürt halkı arasında zaman zaman beliren çatışmasızlık dönemleri, bu suskunluğun ne denli derin ve aldatıcı olabileceğini defalarca göstermiştir. Barış, savaşın geri çekilmesi değil, onu mümkün kılan zihniyetin dağıtılmasıdır.
Negatif barış, bu anlamda, savaşın sadece cephesini değiştirmesidir. Tanklar geri çekilirken kalemler sansürlenir, bombalar dururken kimlikler inkâr edilir. Barış, eğer sadece suskunluksa, o hâlâ savaşın bir türevidir. Çünkü bu suskunluk, bir hakikatsizlik rejimi içinde işler. Kimliğin tanınmadığı, eşitliğin sağlanmadığı, halkın öz iradesine karşı sürekli vesayet ve müdahalenin sürdüğü koşullarda “barış”tan söz etmek, sadece retorik bir manevra olur.
Fakat barış, egemenin lütfu değil; hakikatin kendini örgütlemesidir. Bu yüzden de barış, yukarıdan aşağıya değil, halkların ortak zemininden doğmalıdır. Mutabakat değil, yüzleşme olması bu nedenledir. Çünkü hiçbir gerçek barış, adaletle bağını kopararak kurulamaz.
Hegemonik Savaşın Anatomisi: Zihniyetin Derin Yapıları
Türkiye Cumhuriyeti’nin Kürt meselesine yaklaşımı, ulus-devletin kuruluşundan beri bir iç savaş rejimi içinde işledi. Bu savaş sadece dağlarda değil, okul kitaplarında, nüfus dairelerinde, televizyon ekranlarında, ana dilin yasaklanmasında sürdü. Savaşın hegemonik biçimi, sadece fiziksel şiddetle değil; anlamın, kimliğin, hafızanın inkârı ile şekillendi.
Kürt halkına, emekçilere ve kadınlara karşı yürütülen hegemonik savaş, kendisini meşrulaştırmak için bir “terör” anlatısı kurdu. Böylece halkın talebi değil, “güvenlik tehdidi” konuşulmuş oldu. Bu hegemonya, sadece askerî değil, kültürel ve ideolojik, ekonomik kısacası hayatın her alanında inşa edildi.
Bu hegemonik savaş, yalnızca devletin güvenlik aygıtlarıyla değil, toplumun duygu ve düşünce dünyasıyla da yürütüldü. Bu yüzden savaşın bitmesi, yalnızca silahların susmasıyla değil; bu düşünsel kuşatmanın dağıtılmasıyla ve ancak bu hegemonik savaş rejiminin bütün biçimlerinin çözülmesiyle başlayabilir.
Pozitif Barış: Hegemonyanın Yeniden Kurulumu
Nasıl ki savaş sistematik bir örgütlenmeyle kurulduysa, barış da aynı yoğunlukla, örgütlü bir zihinsel ve siyasal dönüşümle inşa edilebilir. Pozitif barış, bu anlamda, sadece yokluğu değil, varlığı temsil eder: yani yeni bir yaşamın, hakikatin ve adaletin varlığını.
Pozitif barışın kurucu unsurları
Hakikatle yüzleşme: Geçmişte yaşananların adlandırılması, tanınması ve kabulü. Roboski’den 33 askere, Şeyh Sait’den Dersim’e, JİTEM’den faili meçhullere, 1 Mayıs 77’den Sivas Madımak ve Başbağlar’a kadar uzanan tarihsel hafızanın görünür olması.
Öz yönetim hakkı: Halkın kendi yaşam alanlarını, kültürünü, eğitimini ve geleceğini belirleyebilme gücünün tanınması.
Kadın özgürlüğü ve doğa ile uyum: Savaşın en çok tahrip ettiği iki alan olan kadın bedeni ve doğanın onarılması.
Çoğulculuk: Barışın ulus-devletin tektipleştirici mantığıyla değil, çokluk içinde eşitlik anlayışıyla kurulması.
Pozitif barış, bu unsurlar çerçevesinde “hegemonik savaşın alternatifi” değil, onun antitezi olmalıdır. Savaş, devleti merkez alır; barış, halkı. Savaş, inkâr eder; barış, tanır. Savaş, bölerek hükmeder; barış, birlikte yaşamanın örgütlenmesini oluşturur.
Barışı Örgütlemek: Bir Toplumsal İnşa Çağrısı
Barış, bir dilek değil, bir iradedir. Bu irade, halklar tarafından örülmelidir. Egemenlerin barış inisiyatifi, çoğu kez bir taktik, bir süre kazanma aracı olmuştur. Oysa halklar, barışı bir yaşam biçimi olarak örgütleyebilir.
Barışın örgütlenmesi:
Halk meclisleri ve yerel inisiyatifler: Barış süreci sadece masa başı görüşmelerle değil; yerellerdeki barış yapılarının kurulmasıyla yürütülebilir.
Kültürel alanın özgürleşmesi: Dilin, tarihin, müziğin, edebiyatın savaşın etkisinden kurtarılması.
Kadın hareketinin öncülüğü: Kadınlar, hem savaşın hem barışın doğrudan öznesidir. Çünkü savaş erkek egemen zihniyetin kurumsallaşmış biçimidir. Kadınsız bir barış, eksik bir barıştır.
Doğa ve yaşam alanlarının korunması: Savaşın sadece insanı değil, doğayı da tahrip ettiği bir gerçekliktir. Barış, bu tahribatı onarma iradesiyle ekolojik bir temele oturmalıdır.
Barışı örgütlemek, devletin iznine bağlı olmayan bir halk hareketidir. Bu hareket, hem direniş hem inşa biçimi taşımalıdır. “Barış için direnmek” kadar “barışı inşa etmek” de önemlidir.
Sonuç: Barışın Hegemonyasını Kurmak
Barış, bir “boşluk” değil, bir “başlangıç”tır. Savaş, yalnızca bitirilmesi gereken bir şey değil, aşılması gereken bir zihniyettir. Kürt halkı ile Türkiye halkları arasındaki ilişkiler, sadece geçmişin yükünü taşımamalı; geleceğin ortak kuruluşuna yönelmelidir.
Barışın hegemonyası; adaletin, çoğulluğun, karşılıklı tanımanın ve ortak yaşamın hegemonyasıdır. Bu hegemonyanın kuruluşu, hem siyasal hem etik bir sorumluluktur. Barış, yalnızca bir sonuç değil; başlı başına bir mücadele biçimi ve varoluş tarzıdır.
Bugün insanlık, kendi tarihinin kritik bir eşiğinde duruyor. Bu eşik, ya savaşların sürekliliğini taşımaya devam ederek yokluğun sınırlarına varacak ya da barışın kurucu kudretine açılarak yeni bir hikaye yazmaya başlayacak.
Yayın Tarihi: 14/06/2025