Kürt sineması neyi görüyor, neyi unutuyor?

“Kendi geçmişimiz hakkında söz sahibi olmak, kendi hikayemizi başkalarının anlatısına mahkum etmemek ve kendi geleceğimizi kurabilmek demektir.”

Bir sinema ne zaman kendi dilini kurar, ne zaman yalnızca başkalarının bakışını yeniden üretir? Kürt sineması için mesele sadece daha fazla film çekmek değil, kendi dünyasına nereden baktığını, neyi hatırlayıp neyi unuttuğunu ve nasıl bir gelecek hayal ettiğini de sorgulamak. Ardîn Dîren, “Vî Zemanî Her Kes Mîmarê Sînemaya Xwe Ye” (Bu zamanda herkes kendi sinemasının mimarıdır) adlı kitabında bu soruların peşine düşüyor. Bu başlık, yalnızca bir isim tercihi değil Kürt sinemasının kendi dünyasını, dilini ve düşünsel temellerini kurmasına yönelik bir çağrı.

Ardîn Dîren, Ehmedê Xanî’nin mimarlık metaforundan hareketle sinemayı bir halkın kendini anlatma ve kendi hafızasını kurma mücadelesi olarak ele alıyor. Sinema dilimizi kurabildik mi? Sömürgeci bakıştan çıkmak, yalnızca başka hikayeler anlatmakla mümkün mü? Filmlerimizi korumadan, kaybolanları yeniden gün yüzüne çıkarmadan bir sinema tarihi yazabilir miyiz? Dîren ile kitabın çıkış noktasını, Kürt sinemasının bugününü ve kendi sinemamızın mimarı olmanın ne anlama geldiğini konuştuk.

 

Kitabının adı oldukça dikkat çekici: ’Vî Zemanî Her Kesek Mîmarê Sînemaya Xwe Ye’.  Bu başlık nereden geliyor? Seni bu kitabı yazmaya götüren düşünce neydi?

Kitabın başlığı, Ehmedê Xanî’nin bir sözünden hareketle ortaya çıktı. Sözün özgün biçimi “Vî zemanî her kes mîmarê dîwarê xwe ye”. Ben bu sözü Kürt sinemasına uyarlayarak yeniden düşündüm. Xanî’nin sözünden hareketle sinema ile insanın kendi dünyasını kurması arasında bir bağ kurmak istedim. Çünkü sinema yalnızca bir hikaye anlatmak değil dünyayı algılama, yorumlama ve yeniden kurma biçimidir. Bir sinemacı kamerasıyla kendi dünyasını kurarken yaşadığı toplumun hafızasına ve kültürüne de katkıda bulunabilir. Herkesin kendi sinemasının mimarı olması, herkesin film çekebileceği anlamına gelmiyor. Dünyaya nereden baktığımızı ve gördüklerimizi nasıl anlamlandırdığımızı sorgulamak anlamına geliyor.

Kitap, farklı dönemlerde sinema ve Kürt sineması üzerine yazdığım film değerlendirmelerini, önemli bulduğum bazı söyleşileri ve temsil, hafıza ve sinema düşüncesine dair metinleri bir araya getiriyor. Dolayısıyla kitap, yalnızca kuramsal ve düşünsel yazılardan değil, filmlerle kurduğum kişisel ilişkiyi, sinemacılarla yaptığım söyleşileri ve farklı filmler üzerine geliştirdiğim değerlendirmeleri de içeren çok katmanlı bir çalışmadan oluşuyor. Kürtçe yazmak da benim için önemliydi. Çünkü Kürt sinemasının kendi filmlerini üretmesi kadar, kendi diliyle bu filmler üzerine düşünebilmesi, yazabilmesi ve eleştirel bir literatür oluşturabilmesi de önemli. Bugün Kürtçe sinema literatürünün görünürlüğü hâlâ üzerinde durulması gereken bir mesele. Sinema üzerine düşüncenin çoğunlukla başka dillerde yürütülmesi, Kürtçede üretilen bilgi ve eleştirinin geri planda kalmasına yol açabiliyor. Oysa kendi sinemamızı anlamak ve tarihini yazmak istiyorsak, onun üzerine kendi dilimizde de yazmalı, kavramlar geliştirmeli ve tartışmalar yürütmeliyiz.

Dolayısıyla bu kitap da yalnızca sinema üzerine yazılmış metinleri bir araya getirme çabası değil Kürtçe sinema düşüncesinin ve eleştiri geleneğinin gelişmesine katkıda bulunma arayışının bir parçası. Ancak benim için bu çaba, bir eleştiri geleneğine katkı sunmanın çok daha ötesinde bir anlam taşıyor. Kürt sineması üzerine hissettiklerimi, düşündüklerimi ve hayal ettiklerimi; bir filmin bende açtığı düşünsel ve duygusal alanı, yine kendi dilimin imkanlarıyla yazıya dönüştürmek istiyorum. Dolayısıyla bu kitap, yalnızca sinema üzerine düşüncelerimin deği Kürt sinemasıyla kurduğum ilişkinin, hayallerimin, heyecanlarımın ve zaman içinde biriktirdiğim duyguların da bir kaydı.

 

Kitabında Kürt sinemasını yalnızca filmler üzerinden değil, bir halkın kendisini temsil etme, hafızasını kurma ve dünyaya bakma biçimi olarak da ele alıyorsun. Bu çerçevede sinema senin için ne ifade ediyor?

Sinema benim için dünyaya bakmanın ve dünyayı yeniden düşünmenin yollarından biri. Kamera yalnızca gördüğümüz şeyi kaydetmez; neyi görmeye değer bulduğumuzu da ortaya koyar. Nereye baktığımız, neyi kadrajın dışında bıraktığımız, kimin sesini duyurduğumuz önemlidir. Bu nedenle sinemayı yalnızca hikaye anlatma sanatı olarak görmüyorum, dünyayla kurduğumuz ilişkinin bir biçimi olarak da düşünüyorum. Aynı zamanda sinema, hatırlamanın ve unutulmaya karşı koymanın da yollarından biri. Bazen hiç anlatılmamış bir hikayeyi, görünmez kılınmış bir yaşamı ya da kaybolmaya yüz tutmuş bir hafızayı yeniden görünür hale getirebilir.

Kürt sineması sözkonusu olduğunda kendi hikayelerimizi anlatmak kadar, bu hikayelere nasıl baktığımız da önemli. Yalnızca başkalarının bizi nasıl temsil ettiğine itiraz etmekle yetinemeyiz kendi bakışımızı ve sinema dilimizi de kurmalıyız. Çünkü mesele sadece ne anlattığımız değil nasıl gördüğümüz, nasıl düşündüğümüz ve dünyaya hangi yerden baktığımızdır. Dolayısıyla mesele sadece kendimizi görünür kılmak değil kendi görme, düşünme ve dünyayı yorumlama biçimimizi yaratabilmek. Bence Kürt sinemasının önündeki önemli arayışlardan biri de bu: Başkalarının kurduğu temsil kalıplarının dışına çıkarken, kendi estetik ve düşünsel dünyasını da inşa edebilmek.

 

Kürt sineması dediğimizde neyi kastediyoruz? Bir filmin Kürtçe çekilmesi ya da Kürtlerin hikayesini anlatması, onu Kürt sineması olarak tanımlamak için yeterli mi?

Bu sorunun tek ve değişmez bir cevabı olduğunu düşünmüyorum. Kitapta bu meseleyi Aporia kavramı üzerinden ele aldığım kapsamlı bir makale de var. Bir filmin dili, anlattığı hikaye, kimin tarafından üretildiği ve ortaya çıktığı tarihsel koşullar elbette önemlidir. Ancak Kürt sinemasını yalnızca dil üzerinden tanımlamak, onun daha geniş olanaklarını gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Bununla birlikte Kürt sinemasında dil meselesini özellikle önemsiyorum. Dili yalnızca bir iletişim aracı değil filmin ruhunu ve aurasını oluşturan temel unsurlardan biri olarak görüyorum. Fransızca ya da İtalyanca, bir filmde yalnızca karakterlerin konuştuğu dil değildir, filmin ritmine, sesine ve kültürel dokusuna da katılır. Bu nedenle Kürtçenin sinemadaki varlığını vazgeçilebilir bir unsur olarak görmüyorum. Mesele, dili tek ölçüt haline getirmeden onun sinemanın dünyasını kuran temel unsurlardan biri olduğunu kabul edebilmek.

Kürt sinemasını tartışırken tarihsel koşulları da hesaba katmalıyız. Farklı devlet sınırları içinde yaşamak, dil ve kültürel üretim üzerindeki engeller, ekonomik zorluklar, sansür ve otosansür bu alanı doğrudan etkiliyor. Yılmaz Güney bu tarihin önemli duraklarından biri olsa da Kürt sinemasını tek bir isimle başlatıp bitiremeyiz. Farklı dönemleri ve deneyimleri birlikte düşünmeliyiz. Benim için asıl mesele, Kürt sinemasını kimliğin yanı sıra düşünce ve estetik üzerinden de tartışabilmek: Nasıl bir dünya kuruyoruz, nasıl bir insan tasavvur ediyoruz ve görüntülerimizle kendimize ait bir bakış geliştirebiliyor muyuz? Kürt sinemasının sınırlarını keyfi biçimde genişletmek ya da daraltmak yerine, bu sınırları belirleyen tarihsel ve estetik ilişkileri ortaya koymalı, kendi ölçütlerimizi de tartışmaya açmalıyız.

 

Kitabında üzerinde durduğun kavramlardan biri de anti-kolonyal sinema düşüncesi. “Li Kurdistanê Hizra Sînemaya Dij-kolonyalîst” (Kürdistan’da Dekolonyal Sinema Düşüncesi) başlıklı yazında bu meseleyi ele alıyorsun. Anti-kolonyal bir sinemayı nasıl düşünüyorsun?

Anti-kolonyal sinemayı yalnızca sömürgeci anlatılara karşı çıkan ya da baskı altında yaşayan insanların hikayelerini anlatan bir sinema olarak tanımlamak bana yeterli gelmiyor. Mesele yalnızca hangi hikayeyi anlattığımız değil, onu hangi bakışla ve hangi sinema diliyle anlattığımızdır. Afrika sinemasının deneyimleri bu açıdan önemli bir ilham kaynağı olabilir. Özellikle Ousmane Sembene’in filmlerini Wolof dilinde çekme konusundaki ısrarını önemsiyorum. Sembene dili, kendi halkıyla doğrudan ilişki kurmanın ve sinemanın sömürgeci dil hiyerarşilerinin dışına çıkmasının bir yolu olarak görüyor. Üstelik kamerasını yalnızca sömürgeciye çevirmiyor; kendi toplumunun çelişkilerini ve eşitsizliklerini de eleştirel bir bakışla ele alıyor. Med Hondo ve başka Afrikalı yönetmenlerin deneyimlerinde de benzer arayışlarla karşılaşıyoruz. Bu sinemalar bize hazır bir model sunmuyor, kendi koşullarımıza ve çelişkilerimize özgü bir sinema düşüncesi geliştirmek için imkanlar açıyor.

Bir film egemen anlatıya karşı çıkarken aynı anlatım kalıplarını yeniden üretebilir. Bir halkın yaşadığı acıları gösterebilir ama o halkın insanlarını yalnızca acı çeken, mücadele eden ya da mağdur olan karakterlere indirgeyebilir. Stereotipler yalnızca egemen sinemanın ürettiği imgelerden ibaret değil Kürt sinemacıları da bazen bilerek, bazen farkında olmadan bu temsilleri yeniden üretebilir. Egemen sinemanın bakış kalıpları, karşı çıkılan anlatıların içine bile sızabilir.

Bu nedenle anti-kolonyal düşünce, kendi bakışımızı da sorgulamayı gerektiriyor. Kamera kimin gözünden bakıyor? Karakterler kendi çelişkileriyle var olabiliyor mu? Görüntü, ses ve anlatı arasında nasıl bir ilişki kuruluyor? Başka bir sinema dili geliştirebiliyor muyuz? Anti-kolonyal sinema yalnızca karşı çıkmak değil, başka türlü düşünmek ve üretmek meselesidir.

 

Kürt sinemasının politik bir sorumluluk taşıdığı açık. Ancak bir filmin politik olarak doğru bir yerde durması, onu iyi bir film yapmaya yeter mi?

Bence burada Jean-Luc Godard’ın özellikle Jean-Pierre Gorin’le birlikte çalıştığı Dziga Vertov Grubu döneminde öne çıkan yaklaşımını hatırlamak gerekiyor: “Politik filmler yapmak değil filmi politik yapmak.” Mesele yalnızca politik bir hikaye anlatmak değil, sinemanın kendisini politik bir düşünme ve üretme biçimine dönüştürmek.

Bir filmin politik olarak doğru bir yerde durması, onu kendiliğinden iyi bir film yapmaz. Karakterlerin derinliği, anlatımın özgünlüğü, görüntünün dili, sesin kullanımı ve filmin izleyicide yarattığı etki de önemlidir. Politik bir meseleyi ele almak başka, o meseleyi sinemanın imkanlarıyla güçlü bir biçimde kurmak başka bir şey. Politik düşünceyi yalnızca filmin konusuna yerleştirmekle yetinmeyip sinemanın nasıl yapıldığını da sorgulamalıyız. Kürtlerin hikayelerini görünür kılmak ve tarihsel hafızayı korumak kadar, bu hikayeleri hangi sinema diliyle anlattığımızı da düşünmeliyiz. Kendi sinemamızın mimarı olmak, ne anlatacağımız kadar nasıl bir sinema kuracağımızı da sorgulamak demek.

“Kürt sinemasını eleştirmek onu reddetmek anlamına gelmiyor aksine, önemsediğimiz için eksiklerini konuşmak istiyoruz.”

Kitabında Kürt sinemasının parçalanmış görsel hafızasına ve bir karşı-arşiv ihtiyacına dikkat çekiyorsun. Kürtlerin kendi görsel hafızalarını koruma, kaydetme ve arşivleme hakkı neden bu kadar önemli?

Kürt sineması açısından bugün en çok önemsediğim ve üzerinde çalıştığım mesele, görsel hafızanın korunması ve yeniden kurulması. Yıllardır sürdürdüğüm arşiv çalışmasını “Guldesteya Dîtbarî ya Sînemaya Kurdî” (Kürt Sinemasının Görsel Hafıza Derlemesi) olarak adlandırıyorum. Bu çalışma sırasında unutulmuş ya da yeterince bilinmeyen filmlerle, yazılı belgelerle ve görsel materyallerle karşılaştım. Bunların önemli bir bölümünü bir araya getirmeyi başardım ancak hâlâ ulaşmak istediğim, izini sürdüğüm pek çok belge ve arşiv malzemesi var. Bu arayış benim için henüz tamamlanmış değil. Arşiv çalışması benim için en az film çekmek kadar önemli. Bu nedenle arşiv çalışmasını yalnızca geçmişten kalanları toplamak ve korumak değil, Kürt sinemasının tarihini yeniden araştırmanın ve görünür kılmanın bir yolu olarak görüyorum.

Kitapta da kullandığım Mahmud Dervîş’in şu sözü, hafıza ile özgürlük arasındaki ilişkiyi güçlü biçimde ifade ediyor: “Kesên ku dikarin bi bîr bînin dikarin xwe azad bikin.” (Hatırlayabilenler kendilerini özgürleştirebilir.) Hatırlamak, yalnızca geçmişi çağırmak değil geçmişin nasıl anlatılacağı ve geleceğin nasıl kurulacağı üzerinde söz sahibi olmaktır. Çünkü kendi geçmişimiz hakkında söz sahibi olmak, kendi hikayemizi başkalarının anlatısına mahkum etmemek ve kendi geleceğimizi kurabilmek demektir. Hafıza üzerinde söz sahibi olmadan özgürleşmek de mümkün değildir. Bir filmin var olmasıyla tarihte yer alması aynı şey değil. Korunmayan, kaydedilmeyen, kataloglanmayan ya da erişilebilir kılınmayan bir film zamanla görünmez hale gelebilir.

Kürt sinemasının görsel hafızası parçalı durumda. Filmler farklı ülkelerde, arşivlerde ve kişisel koleksiyonlarda bulunuyor. Bazı yapımların izini sürmek bile başlı başına bir araştırma gerektiriyor. Bu koşullarda arşiv kurmak, yalnızca kültürel bir faaliyet değil kendi geçmişimiz üzerinde söz sahibi olma meselesidir. Karşı-arşiv de geçmişten kalanları bir depoda toplamakla sınırlı değil. Nelerin korunduğu, hangi görüntülerin dolaşıma girdiği ve hangilerinin unutulduğu da önemli. Kaybolanları bulmanın yanısıra mevcut arşivlerin dışında bırakılanlara yeniden bakmayı ve kendi görüntülerimizi kendi sorularımızla okumayı gerektiriyor. Filmleri, senaryoları, fotoğrafları, afişleri ve tanıklıkları belgelemek, korumak ve erişilebilir kılmak bu yüzden önemli. Benim için karşı-arşiv, Kürtlerin kendi görsel hafızasını kurma ve bunu gelecek kuşaklara aktarma hakkını savunuyor.

 

Peki Kürt sinemasının kendi içindeki sorunları konuşmak neden bu kadar önemli?

Eleştiri bazen verilen mücadeleyi küçümsemek ya da mevcut üretimi değersizleştirmek olarak algılanabiliyor. Oysa bir sinemanın tarihsel koşullarını ve karşılaştığı zorlukları anlamak başka, bütün üretimini eleştiriden muaf tutmak başka bir şey. Kürt sineması bugüne kadar önemli bir emek ve deneyim biriktirdi. Farklı koşullarda film üreten yönetmenlerin, oyuncuların, senaristlerin ve sinema tutkunlarının çabasını görmezden gelemeyiz. Benim derdim bu emeği inkar etmek değil, onun daha güçlü bir sinema kültürüne dönüşmesi için nelerin eksik kaldığını konuşmak. Bir filmi eleştirmek, onu yapanların emeğini değersizleştirmek değil, sinemayı ciddiye almaktır. Sorunları konuşmaktan kaçınırsak gelişmenin önünü de kapatabiliriz.

Geçmişte verilen mücadele, bugünkü tercihleri sorgulamamamız için gerekçe olamaz. Kürt sinemasını eleştirmek onu reddetmek anlamına gelmiyor aksine, önemsediğimiz için eksiklerini konuşmak istiyoruz. Tarihsel koşullarımızı hesaba katmalıyız ama bunları her eksikliği açıklayan ve tartışmayı sona erdiren gerekçelere dönüştürmemeliyiz. Kendi sinemamızın mimarı olmak, başkalarının anlayışına itiraz etmenin yanında kendi düşüncemizi ve estetik ölçütlerimizi geliştirmeyi de gerektiriyor. Bu, sinemacılardan arşivcilere, yazarlardan kurumlara ve izleyicilere uzanan ortak bir çaba.

 

Kürt sinemasının bugün en büyük sorunu fon bulmak ve ekonomik koşullar mı, yoksa daha derinde bir düşünce eksikliği mi var?

Fon bulmak, ekonomik koşullar ve üretim imkanlarının sınırlılığı elbette önemli sorunlar. Bir film ciddi emek ve kaynak gerektiriyor. Kürdistan’ın parçalanmışlığını, kurumsal imkanların yetersizliğini ve sinema üretiminin karşılaştığı engelleri görmezden gelemeyiz. Ancak bütün sorunları ekonomik koşullarla açıklamak bana yeterli gelmiyor. Geçmişte de önemli bütçelerle filmler üretildi, ciddi fonlar bulundu fakat her film aynı ölçüde güçlü, kalıcı ya da sinema düşüncesi açısından yenilikçi olmadı. Demek ki mesele yalnızca para bulmak değil.  Asıl mesele, Kürdistan’a ve burada yaşayan insanların dünyasına dair nasıl bir tasavvur geliştirdiğimiz. Nasıl bir insan, toplum ve gelecek hayal ediyoruz? Kürdistan’ı hangi gözle görüyor, onun çelişkilerini ve dönüşümlerini nasıl anlamlandırıyoruz? Sinema bu sorulara yalnızca hikayeler aracılığıyla değil kendine özgü bir düşünce ve biçim geliştirerek cevap vermeli.

Bazı Kürt yönetmenlerin ilk kısa filmlerinde daha yaratıcı ve özgün bir sinema dili kurabildiklerini fakat fon bulup uzun metraja geçtiklerinde aynı yaratıcılığı sürdüremediklerini gördük. Elbette kısa filmden uzun metraja geçiş, üretim ve anlatım bakımından farklı koşullar getiriyor. Yine de bu örnek, daha fazla imkanın tek başına daha güçlü bir film ortaya çıkarmadığını düşündürüyor. Bütçe büyüdüğünde film kendiliğinden derinleşmiyor daha fazla kaynak, daha güçlü bir düşünce ya da daha özgün bir sinema dili yaratmıyor. Para film yapmayı mümkün kılabilir ama tek başına bir sinema düşüncesi yaratamaz. Üretim imkanlarını artırmanın yanı sıra Kürdistan’a, toplumsal yaşama ve kendi tarihimize dair daha derin, cesur ve özgün bir düşünce geliştirmemiz gerekiyor.

Benim Kürt sinemasında aradığım şeylerden biri de entelektüel derinlik. Yalnızca yaşadığımız gerçekliği anlatan değil o gerçekliğin ardındaki tarihsel, toplumsal ve düşünsel ilişkileri de kavrayabilen bir sinema. Dünyayla, insanla, tarihle ve kendi toplumumuzun çelişkileriyle daha derin bir ilişki kurabilen filmlere ihtiyacımız var.

“Kürtlerin farklı şehirlerde ve ülkelerde çok sayıda festival düzenlemesi, Kürt sinemasında üretimin de aynı ölçüde arttığı anlamına gelmiyor. Festivaller çoğalırken yeni filmler aynı oranda çoğalmıyor.”

Kitabında gerilla sineması ya da dağ sineması olarak adlandırabileceğimiz üretimlerin Kürt sineması içindeki yerini de sorguluyorsun. Bu filmler ve mücadele görüntüleri neden Kürt sineması tartışmalarında yeterince yer bulmuyor?

Kürt sineması üzerine konuşurken genellikle festivallerde gösterilen, uluslararası dolaşıma giren ya da belirli anlatı ve estetik çerçeveler içinde değerlendirilen filmlerden söz ediyoruz. Oysa Kürtlerin sinema deneyimi bunlarla sınırlı değil. Gerilla sineması ya da dağ sineması olarak adlandırabileceğimiz üretimler, mücadele sırasında kaydedilmiş görüntüler ve bunların oluşturduğu görsel birikim de bu tarihin parçası. Bu görüntülerin neden sinema tarihimizin dışında kaldığını, neden estetik ve politik açıdan yeterince tartışılmadığını sormamız gerekiyor. Amacım bu üretimleri sorgulamadan yüceltmek ya da her görüntüyü yalnızca tarihsel öneminden dolayı sinema eseri saymak değil. Asıl mesele, bu görüntülerin hangi koşullarda üretildiğini, nasıl bir bakış taşıdığını, neyi görünür kıldığını ve sinema düşüncemiz açısından ne ifade ettiğini araştırmak. Bir görüntünün sinemasal değerini tartışmakla tarihsel önemini kabul etmek birbirine karşıt değil. Bu iki alanı birlikte düşünebildiğimizde daha kapsamlı bir sinema tarihi yazabiliriz.

Filistin sineması üzerine yapılan tartışmalarda direniş deneyimlerinin, mücadele görüntülerinin ve görsel arşivlerin nasıl ele alındığına baktığımızda, bu malzemenin sinema düşüncesinin bir parçası haline gelebildiğini görüyoruz. Kürt sinemasının tarihini de yalnızca tamamlanmış filmler üzerinden değil, üretim koşulları, mücadele deneyimleri, kaydedilmiş görüntüler ve henüz yeterince araştırılmamış arşivler üzerinden düşünmeliyiz. Kendi sinemamızın mimarı olmak, yalnızca yeni filmler üretmek değil geçmişte üretilmiş görüntülerle nasıl bir ilişki kuracağımıza da karar vermektir.

 

Festivaller, Kürt sinemasının görünürlüğü açısından önemli bir işlev görüyor. Ancak festival başarısı ile sinemanın gelişimi aynı şey mi?

Bugüne kadar Bakur’da düzenlenen birçok film festivalinde görev almış ve pek çok Kürt film festivaline katılmış biri olarak, festival meselesini düşündüğümde, Kürt sinemasının bugünkü koşullarına uyarladığım şu Kızılderili sözü aklıma geliyor: “Son film çekildiğinde değil, artık yeni filmler çekilemediğinde; son yönetmen sustuğunda, son hikaye anlatılamadığında; festivaller gösterecek film bulamadığında, sinemanın festivallerden ibaret olmadığını anlayacağız.” Festivaller filmlerle, filmler ise üretim imkanları, dayanışma ve süreklilikle var olur.

Festivaller, Kürt sinemasının görünürlük kazanması, filmlerin seyirciyle buluşması ve farklı coğrafyalardaki sinemacıların bir araya gelmesi açısından son derece önemli alanlar. Kürt sinemasının sınırlı üretim ve dolaşım koşullarını düşündüğümüzde, bu festivallerin üstlendiği işlevi küçümseyemeyiz. Aksine bu alanların çoğalmasını, güçlenmesini ve daha geniş bir ilişki ağı kurmasını önemsiyorum. Ancak bugün Kürtlerin farklı şehirlerde ve ülkelerde çok sayıda festival düzenlemesi, Kürt sinemasında üretimin de aynı ölçüde arttığı anlamına gelmiyor. Festivaller çoğalırken yeni filmler aynı oranda çoğalmıyor çoğu zaman yıllardır dolaşımda olan filmlerle veya geçmişin önemli yapıtlarıyla karşılaşıyoruz. Eski filmleri yeniden göstermek elbette değerli ancak bir sinemanın geleceği yalnızca geçmişin filmlerini dolaşımda tutarak kurulamaz.

Burada özellikle Bakur’daki festivallerin belediyelere olan bağımlılığını da konuşmamız gerekiyor. Belediyelerin bu festivallere sağladığı maddi ve kurumsal desteği elbette önemsiyorum. Zaten bu destekler birçok festivalin gerçekleşmesinde ve Kürt sinemasının görünürlük kazanmasında önemli bir rol oynuyor. Ancak festivalin varlığını bütünüyle bu desteğe bağlamak, onu oldukça kırılgan hale getiriyor. Belediye yönetimi değiştiğinde, destek çekildiğinde ya da bütçe ayrılmadığında festivalin de sona erdiğine tanık oluyoruz. Benim eleştirim festivallerin varlığına ya da bugüne kadar yaptıkları çalışmalara değil bu kadar önemli bir alanın geçici koşullara ve tek bir kurumun desteğine bağımlı kalmasına. Amacım bu alanları değersizleştirmek değil tam tersine daha güçlü, bağımsız ve sürdürülebilir yapılara dönüşmelerini sağlamak. Çünkü Kürt sinemasının festivallere ihtiyacı var ama festivallerin de sürekliliğe, ortak sorumluluğa ve kurumsal bir hafızaya ihtiyacı var.

Peki, Kürt sinema festivallerinin süreklilik kazanması ve kurumsallaşması için nasıl bir ilişki ağı kurulmalı? Bu festivaller geçici organizasyonlar olmaktan çıkıp kalıcı dayanışma ve üretim ağlarına nasıl dönüşebilir?

Daha bağımsız, kolektif sorumlulukla yürütülen, farklı kurumların, sinemacıların ve izleyicilerin katkısıyla ayakta kalabilen yapılar geliştirmeliyiz. Elbette bütün bunların önünde duran en önemli meselelerden biri finansman, yani para. Çoğu zaman tam da bu noktada tıkanıyoruz. Ancak bu sorunu yalnızca belediyelerden ya da tek tek kurumlardan destek bekleyerek aşamayız. Kürt sinemacılarının yeniden düşünmesi gereken en önemli meselelerden biri de budur bana göre. Film yapmak kadar, filmin nasıl seyirciye ulaşacağını ve dolaşımını nasıl sürdüreceğini de düşünmeliyiz. Kürt sinemasının geniş ve düzenli işleyen bir pazarı yok. Filmler festivalden festivale dolaşsa bile bu dolaşım çoğu zaman yönetmene yeni bir film yapabilecek ekonomik zemini sağlamıyor. Peki, önceki filmini seyirciyle buluşturamayan ve emeğinin karşılığını alamayan bir yönetmen, bir sonraki filmini nasıl finanse edecek? Her defasında bütün yükü tek başına taşımak zorunda mı? Birçok Kürt yönetmeniyle iletişim halindeyim, bu meseleleri sık sık konuşuyoruz. Konuşmalarımızda aynı kaygıyla karşılaşıyorum: Birçoğu artık yalnızca maddi imkansızlıklarla değil yıllardır biriken yorgunlukla da mücadele ediyor. Öyle ki bazıları yeni bir film yapabilecek gücü ve imkanı kendinde göremiyor. Bu, tek tek yönetmenlerin yaşadığı bir sorun değil Kürt sinemasının geleceğini doğrudan ilgilendiren yapısal bir mesele.

Bu nedenle ihtiyacımız olan şey yalnızca daha fazla film üretmek değil filmlerin yaşayabileceği ve yeni filmlerin yapılmasını mümkün kılacak ortak bir zemin kurmaktır. Dağıtım, gösterim, ortak finansman ve arşivleme alanlarında dayanışma mekanizmaları geliştirmeli. Festivalleri de yalnızca filmlerin gösterildiği yerler değil, bu ortak yapının kurulmasına katkı sunan buluşma alanları olarak düşünmeliyiz. Bazen çok sayıda etkinlik düzenliyoruz ama bunların önemli bir kısmı sona erdiği anda unutuluyor alınan kararlar, kurulan ilişkiler ve ortaya çıkan fikirler bir sonraki adıma taşınmıyor. İhtiyacımız olan şey etkinliklerin sayısını artırmak değil, gerçekten karşılığı olan, birbirini besleyen ve kalıcı sonuçlar doğurabilen çalışmalar geliştirmek.

 

Bundan sonra seni hangi çalışmalar bekliyor? Yeni kitap projelerin var mı?

Şu sıralar bir belgeselin kurgu süreciyle ilgileniyorum. Film artık son aşamasına geldi, tamamlamak için çalışıyorum. Belgeselde on üç Kürt yönetmenle bir sinema salonunda bir araya geliyoruz. Ancak bu buluşma, alışılmış bir söyleşi ya da soru-cevap düzeninde gerçekleşmiyor. Yönetmenleri kamerayla baş başa bırakıyoruz. Onlardan, kameraya bakarak sinema deneyimlerini, düşüncelerini, kaygılarını ve hayallerini anlatmalarını istiyoruz. Biz yanlarında durmuyor, konuşmalarına müdahale etmiyor. Onlara kendi sözleriyle, kendi bakış açılarıyla kendilerini ifade edebilecekleri bir alan açıyoruz. Bir anlamda, yönetmenlerin kamerayla kurdukları doğrudan ilişki aracılığıyla Kürt sinemasının kendi kendisiyle konuşmasına alan açmaya çalışıyoruz. Yakında izleyiciyle buluşmasını umuyorum.

Bunun dışında, hazırlıklarını tamamladığım iki kitap daha var. İkisini de Kürtçe yazdım. İlki Serpêhatiya Sînematografiyê (Sinematografinin Serüveni); sinematografinin değişim ve gelişim evrelerini ele alıyor. Diğer kitap Ji Dinyayê Awirên Sînematîk (Dünyadan Sinematografik Bakışlar) ise otuz sinemacının portresini, sinemaya bakışını ve filmlerini konu alıyor. Her iki kitabın da yakında yayımlanmasını bekliyorum.

Bu çalışmaların Kürtçe olması benim için ayrıca önemli. Kürt sinemasının yalnızca filmlerini değil, düşünsel birikimini, tarihini ve eleştiri kültürünü de kendi dilimizde üretmemiz gerekiyor diye düşünüyorum.