Kürt sanatında kriz

Kürt sanatı ve sanatçısı bugün bir eşiğe gelmiş durumda. Fakat bu eşik, aynı zamanda bir karar ânıdır: Sanat ve sanatçı ya kendi kendisinin tekrarına saplanarak sığlaşacak ya da geçmişin hakikatini bugünün sorularıyla yeniden yoğurup geleceği kurma cesareti gösterecek

 

Bir varlık olarak doğayla ilk temasında, korkunun, hayranlığın ve anlam arayışının eşiğinde duran insan; bir ses, bir iz, bir izlenim bırakarak insanlığın ilk adımını attı. Fakat bu adım, yalnızca biyolojik bir evrim değil, aynı zamanda bir bilinç sıçramasıydı. İlk heykelin taşa kazındığı, ilk melodinin ıslıkla duyurulduğu, ilk sözün suskunluğu yardığı anda insan, artık doğayla sınırını çizmişti: O, kendini ifade edebilen tek varlıktı.

Kendisini ifade etmeye başlayan insan kültür oluşturmaya başladı. Doğa ile olan uzun süreli ilişkisinden doğan yaşama tarzının, anlamlar sisteminin ve biriktirdiği manevi/ahlaki birikimleri şekillendi. İnsanın anlam dünyasının somutlaştığı doku olarak; bir taraftan mimari, teknik, gıda, giyim, iletişim gibi maddi unsurları içerirken; diğer taraftan inançlar, diller, sanatlar, değer yargıları, mitoslar ve ideolojiler gibi manevi boyutlarla derinleşip zenginleşti.

 

Sanat

Sanat, insanın düşünce ve duygularını çeşitli estetik formlar aracılığıyla ifade etme çabasıdır. Güzel olanın peşinde olmasından ziyade, anlamlı olanın peşindedir sanat. Bir görünüş değil, bir çağrı, bir yüzleşme aracıdır.

Nietzsche, "Sanat, bize yaşamayı sevdirmek için vardır" der. Çoğu zaman hayatın kendisinden daha gerçek olması bu nedenledir; insanın içsel hakikatini ortaya koyar. "Sanat, dünyayı değiştirmek için bir alettir" diyen Bertolt Brecht’i Sartre tamamlayarak sanatçıyı tanımlar: Sartre'a göre sanatçı; toplumsal sorumluluğun farkında olan kişidir. Onun eserleri, salt bireysel bir yaratım değil, toplumsal bir tavırdır.

 

Sanatçı

Sanatın bu çok katmanlı işlevi, onun arkasındaki özneyi yani sanatçıyı da yalnızca bir zanaatkâr ya da estetik üretici olmaktan çıkarır; onu zamanın tanığı, hakikatin taşıyıcısı hâline getirir.

"Sanatçı, çağının tanığıdır" denir. Bu söz belki klişedir, lakin sanatçının tarihsel rolünü en özsel şekilde tanımlaması açısından hem tarihsel hem de eskimezdir. Belki sözü uzatmak gerekir; sanatçı, yalnızca tanık değil, bir öncü ve bir aynadır da aynı zamanda. Toplumun göremediği ya da görmekten korktuğu hakikatleri sanat aracılığıyla ortaya koyan bir ayna…

 

Kriz ve anlamdan kopuş

Dünyanın en kadim dillerinden biridir sanat. Mağara duvarlarına çizilen ilk figürlerden dijital tuvallere, iletişim amaçlı çıkarılan ilk ıslıktan günümüzün çok sesli korolarına, ilk taklitten günümüzün tragediyalarına, kendi gölgesini görüp şaşıran ilk insandan günümüzün sinemasına dek uzanan yolculuk boyunca sanat, insanlığın hem aynası hem de hayali olmuştur.

Ancak insanın hakikati sezme çabası ne kadar kadimse, bu çabanın yolculuğu da bir o kadar sarp ve sancılı olmuştur. Nitekim sanatın tarihsel serüveni, yalnızca yükselişler değil, anlam kayıpları, kırılmalar ve krizlerle de doludur.

Bugün sanat, çoğu zaman içeriğinden ve amacından uzaklaştırılmış, piyasanın ve popülist tüketimin bir nesnesi hâline gelmiştir. Sanatçı, bir hakikatin değil; bir markanın temsilcisi olarak sahneye çıkmakta, sanatın asli işlevi olan eleştiri ve derinlik yerini, gösteri ve yüzeyselliğe bırakmaktadır.

Sanat, hem üretim hem tüketim anlamında bir tür görünürlük ekonomisinin parçası hâline gelirken, sanatçılar ise ‘eser’ değil, ‘etki’ üretmeye yönlendirilmekte; bu durum estetik arayışını piyasa dinamikleri içinde boğmaktadır. Yaratıcılık ile tanınma arzusu arasındaki gerilim, sanatçının içsel dünyasında tükenmişlik ve yabancılaşma doğurmaktadır.

Estetik, yalnızca beğenilmek için kullanılırken; içerik, satılabilirlik uğruna yok sayılmakta. Anlamdan yoksun eserler çoğunlukla birer pazarlama nesnesi, kişisel ego gösterisi ya da manipülasyon aracına dönüşmektedir.

Fakat bu kriz yalnızca estetik değil, etik bir krizdir: Çünkü sanat, artık hakikatin değil, çıkarın hizmetinde olduğunda; topluma ayna olmak yerine, toplumu oyalayan bir perdeye dönüşür. Ve bu perde ne kadar parıldarsa parıldasın, ardında bir karanlık büyür ve hakikatin kaybına yol açar.

 

Hakikatin yolculuğu

İlk insandan bugüne cevabı aranan soru şuydu: İnsan nasıl insan oldu? Elbet bir cevabı vardır herkesin! Lakin verilen cevaplar tatmin edicilikten uzaktır, her daim! Basmakalıp da olsa, bizimde olmalı elbet bir cevabımız: Kendi varoluşunu, doğa karşısındaki yalnızlığını, ölümü ve sonsuzluğu sorguladığı anda diyoruz... Yani kelamla, düşünceyle, çizgiyle, dansla, müzikle. Böylece insan, yalnızca biyolojik bir varlık olmaktan çıkıp, kendini aşan anlam dolu bir varlık hâline gelir. Toprağın dokusunda, sesin titreşiminde, müziğin tınısında, mimarinin taşında, sözün ağırlığında yaşamaya başlar; kendini en yoğun biçimde sanat aracılığıyla ifade eder. Bu anlamda sanat, kültürün hem dili hem de vicdanıdır. Çünkü o, duygu ve düşünce arasındaki o ince hatta yürüyen hakikatin sezgisel ifadesidir.

Peki, sanatın bugün yaşadığı kriz yeniden çıkış için bir eşik olabilir mi? Bu soruyla birlikte, şimdiye dek birikmiş olan tarihsel kırılmaları yeniden hatırlamak gerekiyor.

Bilinmesi ve unutulmaması gereken şudur: Çağının tanığı olmak, izleyici olmak değildir; yön vermek ve dönüştürmektir. Toplumun bazen vicdanı, bazen fısıltısı, bazen haykırışı olmaktır. Toplum susabilir ama sanatçı susmaz, toplum yönünü kaybedebilir ama sanatçı kaybetmez. Sanat ve sanatçı, yolun olmadığı, yönün belirsiz olduğu zaman ve zeminlerde yol açar, yön gösterir.

 

Kriz aslında dönüşüm sancıları mı?

O hâlde bir adım daha ileri giderek şu soruyu soralım: Yaşadığımız şey gerçekten bir çöküş mü, yoksa yeni bir çağın sancılı doğumu mu?

Biliniyor ki sanat, bir yönüyle Med-Cezir gibidir, kimi zaman yükselir kimi zaman alçalır ve fakat her daim bağrında bir şeyler taşır. Sanatın tarihi de, bir yönüyle krizlerin öte yönüyle de dönüşümlerin tarihidir!

Bilenler bilir; her büyük değişim, bir önceki dönemin doygunluğuna ya da anlamsızlaşmasına bir tepki olarak doğmuştur. Rönesans’ın matematiksel düzenine karşı Barok’un abartılı duygusu; Romantizmin akla karşı doğa ve birey vurgusu gibi… Ve bugün yaşanan kriz, belki de bu türden bir dönüm noktasıdır: Sanat, hem biçim hem içerik hem de işlev olarak yeniden tanımlanmayı bekliyor.

 

Krizden çıkış

Sanat tarih boyunca birçok defa krize girdi ve fakat her seferinde bu krizler, yeni bir çağın habercisi oldu! Kim bilir: Belki de bugün yaşadığımız şey bir yıkım değil, bir eşiktir! Geleneksel değerlerin yıkılması, yeni bir estetik anlayışın doğması için bir fırsat olabilir. Ancak bu fırsatın değerlendirilebilmesi için sanatçının, izleyicinin ve kurumların yeniden şu soruya dönmesi gerekiyor: Sanat ne için, kim için ve neye karşı var?

İkinci soru ise şudur: Krizden nasıl çıkılır? Bu sorunun cevabı kolay değil. Ama belki de kriz dediğimiz şeyin kendisi, bu sorunun tekrar tekrar sorulması içindir!

Toplumun sessizleştiği yerde ses olmak. Unutmanın hüküm sürdüğü çağda, hatırlatmanın yollarını aramak. Kelimenin gerçek anlamıyla bir sanatçı duyarlılığıyla yaşamak; hayatı sadece tüketmemek, dönüştürmeye talip olmak. Görünürlük kaygısını bir tarafa bırakmak. Estetiği sadece güzel olanla değil, adil olanla birleştirmek. Hakikati sadece akademide değil, gündelik yaşamın her anında aramak ve dillendirmek. Talep etmekten vazgeçmek, belki ilk giriş olabilir!

Unutulmaması gereken en önemli noktalardan biri ise şudur: ne sanat ne de sanatçı ayrıcalıklı değildir; fakat toplumsallığımızın devamı için olmazsa olmaz bir gereklilik ve yalnızca geçmişe ait değil; geleceği kuracak en güçlü sermayemizdir.

 

Hülasa

İnsan, kelamla başlamış olabilir;  ama anlamla yol alacak. Ve o anlamın izi, kültürden sanata, sanatçıdan insanlığa uzanan bir hakikat yolculuğu olarak tarihe mal olacak…

 

2. bölüm:

Kürt sanatında bellek, direniş yeniden doğuş ve günümüz

Bir halkın sesi, yüzyıllar boyunca gömülse de, toprak unutmamışsa susmaz. Zira her halk, bir kelimeyle başlar kendini anlatmaya. Kimi “günah”la, kimi “kılıç”la, kimi “ticaret”le, kimi ise, varoluşlarını acıdan damıttıkları sözler ve sesler ile anlatır. Alfabesi mezar taşlarına yazılır, masalları yasla karışır, türküleri direnişin hüznünü fısıldar geceye…

İşte o halklardan biridir Kürt halkı. Varoluşun yükünü her dem sırtında taşımış, dili yasaklandığında bile dağın yamaçlarında ıslıkla konuşmuş, ağıtla büyümüştür. Sadece direnişini ve sevdasını değil, suskunluğunu ve ölümünü de dizelerinde sanat yapmıştır…

Fakat Kürt kültürü sadece seste ve sözde değildir. Taşta, suda, toprakta, havada dolaşır. Göçle yoğrulur, Feqîyê Teyran gibi gerektiğinde kuşun kanadında yuva kurar. Kavalda ağlar, halıda motif olur. Bir ihtiyarın ninnisinde büyürken, bir kadının bakışında dünyaya yayılır. Bazen bir mağaranın duvarında ateşin gölgesine çizilmiş, bazen bir aşk masalında yasla dövülmüş, bazen bir ozanın dizelerinde yurdu aramış, bazen bir annenin gözlerinde barışın rüyasını görmüştür...

Eğer bir halkın her şarkısı yasla başlıyorsa, her oyunu gözyaşıyla bitiyorsa, o halkın kültürü yaşamak için bir mecburiyettir. Şiirleri acısının ne kadar derine indiğini gösterir. Çünkü Kürt olmak, sadece bir kimlik değil, bir anlatı, bir direniş, bir yaşam biçimi olmuştur bu coğrafyada: Her kelimesi bir başka formda dile gelmenin yolunu bulmuş, her kayıp, bir ağıta dönüşmüş; her yasak, bir başka türkü doğurmuş ve her ölüm, bir şiire dönüşmüştür...

Bu yazı, tarihin tozlu raflarında unutulmuş olanı değil; hafızanın yüreğinde diri duran bir halkın sanatsal yolculuğunu ağıttan umuda, suskunluktan haykırışa uzanan çizgilerle resmetmek, toprağın hatırladığı şeyleri anlatmak için yazılıyor… Fakat sadece bir anlatı değil bu. Bu bir yolculuktur: Göbekli Tepe’den Mem û Zîn’e, MKM’den, Halil Uysal’a, Avazê Çîya’dan modern Kürt tiyatrosuna, bir çocuğun rüyalarından bir sürgünün gözyaşlarına kadar uzanan… Kadim bir sesin, bitmeyen bir sözün, bir yeniden doğuşun hikâyesidir bu…

 

Toros-Zağros arasında oluşan hafıza

Bazı coğrafyalar sadece toprak değil; yürüyen bir zaman, akan bir bilinç, konuşan bir hafızadır. Siyasal haritalar bunu gizlese de, kültür, kendine özgü yollarla neyin nerede doğduğunu anlatır. İşte o yolların en kadimi Dicle ile Fırat’ın arasından akar. Fakat akan iki nehir değildir sadece; bir halkın belleğinden süzülen iki şiir, iki öykü, iki çığlık, iki govend’dir; kavuşamamanın ilmini anlatır ve fakat bitmeyen umudu taşır kollarında. Bir yanı hırçın bir yanı nazlıdır. Toros ile Zağros arasındaki sessiz doğumhanede hayata gözlerini açmıştır. Tarihi başlatmıştır kendisiyle;  yazı burada tabletlerden önce kalplere kazınmıştır. Zaman burada yıldızlarla, doğumlarla, dualarla ölçülmüştür.

Mezopotamya bir anlam toprağıdır; sadece ilk buğday değil, ilk anlam da burada oluştu. İlk yerleşik yaşam, ilk köy, ilk sur, ilk tohum… Ama aynı zamanda ilk korku, ilk dua… Ellerin toprağa dokunuşu, sadece ekim değildi, bir yakarıştı aynı zamanda. Doğa ile insan ilk kez motif, ritim ve hareketle anlaşmaya çalıştı…

Bazen çamurun içinde bir çömlek, bazen bir kumaşın içindeki bir renk, bazen bir mezarın içindeki armağan… Yaşam burada sadece ihtiyaç değil, anlam arayışı, yaratım ve yaratıcı ile ilişki aracı oldu. Kadın çocuğuna ekmek yaparken hamurun içinden dualar yoğururdu; çoban kavalıyla gökyüzüne ezgiler gönderirdi; yaşlı adam ateş başında masal anlatırken kök aktarırdı. Dicle kıyısında oturan bir kadının söylediği türkü yalnızca güzelliği değil; kayıp evladını, yakılmış köyünü, kelepçelenmiş dilini, ama vazgeçilmeyen direnişi ve umudu taşırdı. Bir halı desenindeki her motif bir metafor, her renk bir mevsim, her dokunuş bir hafızaydı.

Bir toplum sadece geçmişle yaşayamaz. Geleceğe yönelerek var olur. Sanat, bu geçişin anahtarıdır. Zira hafıza kaybı kadar, gelecek yitimi de ölümcüldür. Bu nedenle Kürt sanatı ve sanatçısı, yalnızca geçmişin ağıtlarını değil, geleceğin hayallerini de taşımalıdır.

Kadının kültür yaratımındaki rolü

Bazı sesler yüksektir, ama içeriksizdir; ritimden, ahenkten ve melodiden yoksundur. Bazıları ise hiç duyulmaz gibi görünür ama sesinde ve sözünde kendisiyle birlikte tüm tarihi taşır. Kürt kadının sesidir, bu; görünmez kılınmak istenen ama hiçbir zaman susmayan! Kürt kaddını için, “kültürü doğuran kadın” denmesi bundandır. Dünyanın en kadim anlatıcılarından biridir Kürt kadını: Dilin melodisini taşıyan ninni onun dudaklarında doğar, masalın iskeleti onun gecelerinde örülür, kilimin hikâyesi onun gözlerinde okunur. Yeri gelir dağ başındaki direnişçi, gerektiğinde köy meydanında son sözü söyleyen, gün olur ocak başında bir anlatıcı, yıkık evlerin avlusunda ağıt yakandır. Anlatısı süslü değildir belki, ama kan gibidir; hayat taşır içinde. Masalları çocukların gözlerine bakılarak söylenmiş, türküleri ağıt içindir. Her kelimesi bir dağ gibi durur; sürgünleri, ayrılıkları, kayıpları anlatır.

Açık konuşmak çoğu zaman ölüm getirir; bu yüzden dili doğrudan değil, mecazdır ve sembollerle konuşur. Halının kıyısındaki siyah ip kaybı, tandır başındaki sessizlik yası, omuzdaki yazma vedayı, gözlerdeki yaş hasreti anlatır. Suskunluğu bin sayfalık destandır. Anlatım sanattır bu topraklarda; tarihin ve coğrafyanın ilk sanatçısıdır. Toprağa ilk tohumu ekendir, suyu, ateşi, havayı kutsal bilendir, bir yandan çömleği yaparken, öte tarafta halıyı dokuyandır. İlk türküyü söyleyendir. Dicle ve Fırat gibi akmaya devam etmiştir. Bitmeyen bir hikaye olması bundandır; yasla dokunmuş, ninnilerle örülmüş, direnişle yoğrulmuş bir anlatıdır. Şair’in zindanda da olsa Kürd’ün gelinini söylemesi bundandır; Diyarbekir kalesinde Sabır’la büyüyen Adiloş bebe, Zozanlarda Berîvan, dağ yamaçlarında özgürlük sevdalısı Berîtan, zindanda direnç abidesi Sakine’dir o…

Sonra… Sonra o ses bastırıldı. Belki zincire vurulmadı, ama görünmez kılındı; duvarların içine hapsedildi, ismi unutuldu. Ama ses ve söz onun oluşturduğu ritimde atmaya, Dicle ve Fırat gibi akmaya devam etti. Bugün bir dağ başında yankılanan her bir ağıtın, bir şiirde duyulan her bir “sessiz çığlığın bir kadının elinden yazılmışçasına hissettirmesi de bundandır.

Kürt halkı, kadının sesiyle doğmuş, yaşamış, direnmiş ve bugünlere gelmiştir. Kadın sesi kesildiğinde halk susmuş, dilsiz kalmış, eksilmiş, öksüz kalmıştır.

 

Modern Kürt sanatı ve direnişi

1980 sonrası Kürt sanatı, sadece geleneklerin yankısı değil, aynı zamanda modern dünyanın karmaşasında kendini arayan, kimliğini sahiplenen bu uğurda sergilenen direnişin, umutların ve değişimin sesi olarak yükseldi. Sinemadan tiyatroya, şiirden müziğe uzanan geniş bir yelpazede Kürt sanatçıları, hem geçmişin yükünü taşıdı hem de geleceğin kapılarını araladı. Bir yandan ‘modern’ sahnelerde, öte yandan da sahneye çevrilen sokaklarda, kimi zaman bir dağ başında, kimi zamanda bir köy meydanında eski efsaneler yeni dille hayat bulmaya; bir yanı özgürlük ve direniş, öte yanı göç, sürgün, ölüm, işkence zindan ve zulümler dile gelmeye başladı. Sadece estetik bir uğraş değil; aynı zamanda politik ve sosyal bir hareket oldu Kürt sanatı. Yasaklar, baskılar ve engellemelere rağmen direnişin simgesi haline geldi. Her yeni şiir, her yeni oyun, her yeni resim, her yeni klam bastırılmış seslerin yeniden can bulması oldu.

Kürt sanatçıları, bir yandan geçmişin yaralarını sararken, öte yandan da gelecek için umut ve kimlik arayışına başladı. Dilinde, sesinde, sözünde, tuvalinde govendinde dile gelen sanat, tarih boyunca yaşadığı acıların, kayıpların, sevinçlerin ve direnişin taşıyıcısı, yarının umudu oldu. Çünkü her dizenin ardında bir sürgün hikayesi, her ezginin içinde unutulmayan bir kayıp, her oyunun perde arkasında ise yüzyılların suskunluk perdesinin yırtılması vardı. Bu yüzden Kürt sanatı, sadece bir estetik form değil; bir yaşam biçimi, bir hafıza, bir direniş manifestosu oldu...

 

Canê Canê!

O yıllar, sadece tarih sayfalarında değil, bir halkın yüreğinde, ruhunda yeni bir sabahın doğuşuydu. Bir halk, yılların susturulmuşluğunu kırıyor, kendine ait sözünü, sesini, rengini yeniden kazanıyordu. 1980’ler ile başlayan süreç, Kürt halkı için yalnızca siyasi bir dönemin başlangıcı değil, aynı zamanda varlığın kendi farkına vardığı derin bir uyanışın ilk ışıklarıydı. Artık sadece ezilen değil, aynı zamanda kendi tarihini, dilini, kültürünü yeniden yaratmaya başlayan bir halk vardı. Bu uyanış, sıradan bir kültürel canlanmadan öte; dil ve kimlik inkârına karşı ontolojik bir meydan okumaydı. Avrupa’da Hünerkom, Bakur Kurdîstan ve Türkiye kentlerinde MKM’lerin açılması mitinglere, her konser, her etkinlik bir serhildana dönüşüyordu. Kürt sanatçıları gözaltına alınıyor, konserleri basılıyor ve yasaklanıyordu. Ancak buna rağmen ne sanatçı ve ne de toplum geri adım atmıyor, hakikatin sesini dile getirmeye devam ediyordu.

Bu dönemde edebiyat, bir aynadan çok bir kılıç oldu. Her mısra, her kelime, bastırılmış öfkenin, gizlenmiş özlemin bıçak gibi keskin hakikatin ifadesi oldu. Şiir, artık sadece sözlerin art arda dizildiği cümleler kalabalığı değil, direnişin, varoluşun ve özgürlüğün imgesi oldu. Her mısrada halkın acısı, sevinci, umudu birleşti, çoğaldı ve yankılandı. Müzik, sadece eğlence değil, toplumsal bir davetin, özgürlük çağrısının aracı oldu. Dengbêjlik, sadece bir anlatı değil, geçmişin ve geleceğin ezgilerini birleştiren bir köprü oldu. Tiyatro sahneleri, susturulmuş hikâyelerin, bastırılmış acıların dışa vurduğu alanlar oldu. Govend, bir yandan politik direnişin yansımalarıydı, diğer yandan halkın kendi kendini anlama çabasının ifadesiydi. Resim, sadece ‘güzellik’ arayışından çıkıp varoluşun karmaşıklığını, tarihsel acıların derin izlerini tuvale taşıdı. Renkler, çizgiler, biçimler bir direniş manifestosu haline geldi…

Bu dönemin en önemli özelliği, sadece sayısal artış değil, kalitede, içerikte, derinlikte de büyük bir sıçrama yaşanmasıydı. Sanatçılar, yazarlar, şairler, müzisyenler, sadece eser üretmekle kalmadılar; toplumu dönüştürme, ona yol gösterme misyonunu benimsediler. Bu kabarış, Kürt toplumunun unuttuğu, uzak düştüğü derin anlamlara yeniden kavuşmasını sağladı.

 

Peki, bu nasıl ve neyle oldu?

Girişte de belirttiğimiz gibi: Kültür, insan eli ve zihniyle yaratılan tüm yapısallıklardır; çanak çömlekten tutun taş binalara, orak ve saban’dan tutun yastık ve yorgana, en basit bir düşünceden tutun kapsamlı ve sistemli ideolojilere kadar her şey ama her şey, insan eli ve zihni ile yaratılmıştır. Kültür, bunların toplamıdır. Ancak kültür, sabit ve durağan değildir; akışkan bir nehirdir. Sürekli akar, akmak zorundadır; zamandan, aktığı yerlerden, topraktan, havadan toplar, biriktirir, hafıza oluşturur; geçmişi, bugünü ve geleceği bir arada tutar. Sanat, işte tam da bu noktada ortaya çıkar: Oluşan hafızayı, oluşum sürecindeki sancıyı, çekilen acıları, umut ve gelecek hayallerini estetize eder ve topluma sunar. Bir dayanak, bir direnç, bir umut olur burada sanat. Toplumdan beslenir ve topluma sunar. “Sanat toplumsaldır” denmesi bundandır. Kürt toplumundaki karşılığı, dağdaki çobanın kavalındaki yalnızlıktır. Delil Doğan’ın “Were meydanê” çağrısına Diyarbakır Surlarından Zekiye’nin, Kadifekale’den Rehşan’ın katılımıdır…

Ancak Kürt sanatında 20. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan mücadeleci ve sıçramalı ruh, 2000’ler ile kendini kaybetmeye başladı. Kürt sanatı, özgürlük ve asimilasyon arasında gidip gelirken içsel bir çatışma doğdu. Bu çatışma, Kürt kültürünü hem zenginleştirdi hem de karmaşaya sürükledi. Hem ‘yöneten’ ve hem de ‘üreten’de yaşanan bu karmaşa, sanatın Amorf bir hal almasına ve anlatıların parçalanmasına yol açtı.

MKM’ler ve son yıllarda MA müzik akademisini saymazsak, sanatın sürekliliği için gereken kurumlar ve gerekli destek mekanizmaları yeterince oluşmadı veya güçlenemedi. Var olanlarda ise tek yönlü, statik, genellemeci bakış ve istem hakim oldu. Sanatın içsel bir yolculuk olduğu, sanatçının sipariş ile değil, toplumdaki istemleri, değişimleri, arzu ve umutları görebildiği oranda bu içsel yolculukta yol alabileceği ya görülmedi ya da önemsenmedi. Bir ezber oluştu ve o ezberle yola devam edilmek istendi.

Buna rağmen Kürt sanatı; müzikten tiyatroya, sinemadan halk oyunlarına, resimden modern dansa kadar birçok alanda gelişme kat etti. “Kültürel soykırım kıskacında” olarak tanımlanan Kürt kimliği ve Kürt toplumu adeta bir Rönesans yaşamaya başladı. 1980-2000 arası politik duruşu ne olursa olsun, hangi Kürt sokağına, hangi Kürt şehrine, hangi Kürt evine giderseniz gidin, bu Rönesans’tan bir parça mutlaka karşınıza çıkardı; “Canê Canê” ile başlayan sanatsal diriliş, özellikle müzikte ve sinemada “Berîtan filmi” ile zirveye ulaştı. Kürt ve Kurdîstan hakikati, politik ve siyasal mücadelelerin yanında, sanat ve edebiyat ile de kendisini göstermeye başladı.

Fakat bu durum şaşırtıcı gelmemelidir; zira bir yandan her geçen gün daha da büyüyen politik bir mücadele, milyonların taleplerini kentlerin sokaklarında açık ifade etmeye başlaması ve siyasal-kamusal arenada görünür olmaya başlayan Kürt kimliğinin varlık mücadelesinin sanatsal alanda da ifadesini bulmaması düşünülemezdi. 1990’lara gelindiğinde, Kuşaklar boyunca susturulan Kürt dili, kimliği ve kültürü, bulduğu ilk yarıkta ortaya çıkmış ve kendisini görünür kılmıştı. Sanatçı ise bunu görmüş, bu talepleri çeşitli formlarda dile getirmiş, estetize ederek toplumdan aldığını topluma geri sunmuştu. Sanatçının bunu yapabilmesindeki temel etken ise, bizzat toplumun içinde olmasıydı; toplumun hissiyatını, acılarını, özlemlerini, taleplerini bilmesi, aynı ruh halini daha da ötesi, aynı taleplere sahip olmasıydı. Özcesi sanatçı, toplumdan ve mücadeleden beslenmişti ve bu beslenme onu üretken kılıyordu.

 

Kürt sanatında Kriz: Üretimsizlik, tekrar ve toplumdan kopuş

Ancak 2000 başlarına gelindiğinde krizin ayak sesleri de kendisini göstermeye başlamıştı.

Bir yandan devletin envai türdeki politikaları, Kürt sanatına ve sanatçısına uyguladığı türlü baskılar, öte yandan ise değişen toplumsal farklılıklar; yeni kuşakların ortaya çıkmasından tutun kırsal alan ağırlıklı Kürt toplumunun şehirlere yığılmasına, sosyolojik değişimlerden tutun bu sosyolojinin istem ve taleplerinin çeşitlenmesine kadar, ekonomik sorunlardan tutun üretim alanlarının karmaşık hale gelmesine kadar, sanatın ve sanatçının kendini yenileme dinamiğini olumsuza kanalize etti.

Fakat en önemlisi şuydu: Kürt sanatçısı beslendiği toplumdan ve mücadele ruhundan uzaklaşma içerisine giriyor ve fakat bunun önü alınamıyordu. Toplumdan beslenme terk edilmiş, dar bir toplulukta kalınıp yaşanır olunmuştu. Toplum için sanat anlayışından uzaklaşma, topluma tepeden bakma başlamıştı. Diğer taraftan, sanatın özgür ve bağımsız alanları, piyasa ve görünürlük kaygılarıyla bulanıklaşmaya, sanat üretimleri özgünlükten uzak, tüketici beklentilerine göre şekillenmeye başladı. ‘Sanatsal’ ürünler meta olurken, özgün anlatı yerini kolay tüketilebilir formlara bıraktı. Ya yaratıcılık adına biçimsiz ve amorf olan tercih edildi ya da kolaycılığa sapılarak tekrar ve klişelere sarılma gelişti.

Kültür ve onun estetik sunumu olan sanat, canlılık ve yenilenme isterken, Kürt sanatında uzun zamandır tekrar eden motifler ve melodiler, herhangi bir yenilik katılmadan yeniden ve yeniden dile getirilen eski öyküler, zamanla gündelik rahatlığın, tembelliğin, kolaycılığın esiri oldu.

Gelinen aşamada yaratıcılık yerini taklit ve klişeye bırakmış, sanat, varoluşun yansıması olmaktan çıkıp kendi gölgesinde hapsolmuş durumda. Bir yandan yüzeysellik ve abartı, öte yandan sığlık ve ego Kürt sanatına hakim olmuş, ‘sanatçı’ çoğu zaman eski eserleri icra etmekten (!) öteye gidememiş, çoğu zaman hakikatten uzaklaşarak, piyasanın, kitlesel beklentilerin esiri olmuş halde…

Biliniyor ki sanat ve kültür, yaşayan canlı varlıklardır. Kökleriyle beslenip göğe doğru uzanırlar. Ancak bugün, Kürt kültürünün o derin köklerinde bir kırılma hissediliyor. Örnek olsun: Sinemadan tutun tiyatroya, müzikten tutun oyunlara, resimden tutun akla gelebilecek tüm alanlarda yeni ve özgün eserlerin azlığı, yeni dilin, yeni biçimlerin yetersizliği, özgün anlatıların çıkmaması bir krizdir ve bu kriz, sadece nicelik değil, önü alınamazsa nitelik açısından da ölümcüldür.

Öte yandan 2000’ler ile yaygınlaşan dijital platformlar, Kürt kültür ve sanatının yayılmasını kolaylaştırsa da, içeriğin hızla tüketilmesi, yüzeysel kalma riskini doğurdu. Dijital çağın hızlı akan nehrinde, derinlik, anlam, hakikat çoğu kez kayboldu.

 

NE YAPMALI

Açık konuşmak gerekiyor: Kürt sanatı ve sanatçısı bugün bir eşiğe gelmiş durumda. Fakat bu eşik, aynı zamanda bir karar ânıdır: Sanat ve sanatçı ya kendi kendisinin tekrarına saplanarak sığlaşacak ya da geçmişin hakikatini bugünün sorularıyla yeniden yoğurup geleceği kurma cesareti gösterecek. Çünkü bugün yaşanan kırılma, yalnızca üretim azalması, yaratıcılık kaybı ya da biçimsel tekrarlarla sınırlı değil, daha derindedir: Söz konusu olan; sanatçının toplumla bağının zayıflaması, hafızayla olan ilişkisinin tekdüzeleşmiş olması ve duygu dilinin daralmasıdır. Bu nedenle ilk yapılması gereken şey, sanatçının toplumla olan tarihsel ve duygusal bağını, yeniden sahici ve güçlü bir temele oturtmaktır.

Ve bu bağ yalnızca gelenekle değil; bugünün değişen toplum yapısıyla da kurulmalıdır. Zira Kürt toplumunun büyük çoğunluğu artık kırsal alanlarda değil; metropollerde, diasporada, üniversite koridorlarında, dijital mecralarda yaşıyor. Sanatçı, bu çoğulluğu görmek, anlamak ve buna cevap üretmek zorunda. Köyden kente göç eden bir annenin yalnızlığı, bir öğrencinin kimlik arayışı, dijital dünyada kaybolan bir gencin kimlik krizi vb… Bunların tümü Kürt sanatının yeni konularıdır ve dolayısıyla sanatçısının gündemidir artık. Çünkü gerçeklik sadece geçmişte değil, şu anın sancılarında da saklıdır. Bu nedenle sanatçının görevi, halkı geçmişle buluşturmak kadar, onu geleceğe hazırlamak; nostalji üretmek kadar, umut ve yön tayin etmektir.

Bu yön tayini, sadece içerikte değil; biçimde, estetikte, duyguda da yenilenmeyi gerektirir. Unutulmamalıdır ki, sürekli acıya yaslanmak, her hikâyeyi ağıtla anlatmak, sonunda hissizleştirir. Kürt halkı sadece acı çekmedi; hayal kurdu, güldü, sevdi, direndi, dönüştü. Sanat, bu duygusal çeşitliliği kucaklamalıdır. Yani yalnızca dil değil, duygu da yenilenmelidir. Kürt sanatçısı; mizahı, aşkı, ironi ve oyun gücünü de üretim diline katabilmelidir. Aksi takdirde, sanat geçmişin yankısına sıkışır; bugünün ruhuna ve geleceğin ihtiyacına cevap veremez hale gelir.

Estetik, bu noktada sadece bir süs değil, bir direniş biçimidir! Derinlikten yoksun yüzeysel gösteriler ile politik cesaret arasında bir tercih yapmak zorunda değiliz. Aksine, estetik olan politik olanı taşıyabilir ve güçlü bir anlatım, yalnızca içerikten değil, biçimden de beslenir. Bu nedenle, sanatın taşıdığı mesaj kadar, sanatçının bu mesajı nasıl söylediği de önemlidir. Kürt sanatçısı, biçimle ruh arasındaki bu mesafeyi kapatmalı; hem anlamı derinleştiren hem de seyirciyi içine çeken estetik bir dil kurmalıdır.

Ancak bunların hiçbiri, sanatçının halktan kopmuş olduğu bir ortamda mümkün değildir. Şu gerçeği herkes kabul edecektir: Kürt sanatı ve sanatçısı sokakta doğdu, halkın içinde büyüdü. Bugün ise sanatçılar giderek merkezileşiyor; piyasa, statü ve görünürlük odaklı bir hatta savruluyor. Oysa gerçek sanat, merkezin değil, kenarın sesidir. Bu nedenle sanatçı, halkın içinden olmalı ama sadece onun aynası değil, aynı zamanda onun göremediğini gösteren bir ışık olmalıdır. Topluma yukarıdan değil, içinden ve yanından bakmalıdır. Ancak o zaman hem hakikati görür hem de hakikati taşıyabilir.

Öte yandan bu yolculuk bireysel bir çaba olmaktan çıkıp kurumsal bir yapıya kavuşmadıkça sürdürülebilir olmayacaktır. Kürt sanatının yaşaması, büyümesi ve dönüşmesi için özgür, bağımsız ve güçlü yapılar gereklidir. Atölyeler, kolektif üretim alanları, dijital arşivler, özgür sahneler, bağımsız yayınlar… Bunlar yalnızca destek değil; yaratıcılığın yeşereceği, farklı dillerin ve anlatıların doğabileceği topraklardır. Sanatın piyasa baskısından, tek tip yönlendirmelerden ve sipariş estetikten uzak durabilmesi için böyle özerk alanlara acil ihtiyaç vardır.

Tüm bunların merkezinde ise bir şey durur: Eleştiri. Eleştirisiz sanat olmaz. Ama eleştiri yıkmak için değil, derinleştirmek için yapılmalıdır. Kürt sanatçısında zamanla oluşmuş konfor alanları, alışkanlıklar, tekrara dönüşen estetikler, sorgulanmadan sürdürüldü. Bu da sanatçının hem kendini hem toplumunu dönüştürme gücünü zayıflattı. Oysa her suskunluk sorgulanmalı, her tekrarın nedeni aranmalı. Unutmayalım; sanatçı, kendi sınırlarını görebildiği ölçüde genişler.

Bugünün Kürt toplumu çok kimlikli, çok katmanlı bir yapıya sahip. Bu gerçeklik, sanatın da yeni anlatı biçimleri kurmasını zorunlu kılıyor. Ne sadece folklorik kalmalı, ne de evrensel görünmek adına köksüzleşmeli. Bugünün kuşağı; hem Batmanlı hem Berlinli, hem Kürt hem dijital bir birey olabilir. Sanat, bu melezliğe karşı değil, onun içindeki özgün sesi bulma çabasında olmalıdır. Çünkü köklerinden kopmayan ama dallarını gökyüzüne uzatabilen bir sanat anlayışı, hem evrensel hem yerel olabilir.

Ve belki de en temel gerçek şu: Bir toplum sadece geçmişle yaşayamaz. Geleceğe yönelerek var olur. Sanat, bu geçişin anahtarıdır. Zira hafıza kaybı kadar, gelecek yitimi de ölümcüldür. Bu nedenle Kürt sanatı ve sanatçısı, yalnızca geçmişin ağıtlarını değil, geleceğin hayallerini de taşımalıdır. Sadece yas değil; rüya da kurulmalıdır. Sadece direniş değil; yeni bir yaşam biçimi de tasarlanmalıdır.

 

Son söz

Kültür direnir; ama sanat çağırır! İşte şimdi, o çağrıyı duymanın, sözü yeniden kurmanın, yeni bir yol açmanın zamanıdır…

Sanatla kalın…