Zeki Yıldız, Mehmet Karasungur, Metin Altıok, Erdal Sincar, Huner-Kom… Hozan Diyar’ın hayatı ve sanat yolculuğunun dönüm noktaları bunlar. 37 yıllık müzik yolculuğuna 14 albüm sığdıran Diyar, “Köyüme dönüp bir stüdyo kurmak istiyorum. Perî vadisinin, Serhat bölgesinin ezgilerini, stranlarını kayıt altına almak istiyorum” diyor.

Hozan Diyar, beş kardeşin ikincisi olarak 1966’da Dêrsim’in Mazgirt ilçesine bağlı Hewedan köyünde dünyaya gelir. Babası, düğün ve şenliklerde davul çalar, ailesini sanatıyla geçindirirdi. Diyar, babasını şöyle anlatıyor: “Onun en güçlü özelliği, işine duyduğu aşk ve titizlikti. Hayatımda derin iz bırakan yönü ise adalet duygusuydu. Yıllar sonra onun bu yanının bende nasıl bir bilinç yarattığını çok daha iyi anladım. Bugün hâlâ, ne zaman bir haksızlıkla karşılaşsam, onun yüzü gözümün önüne gelir, sesi kulağımda çınlar.”
Diyar’ın müziğe ilgisi küçük yaşta başlar. Çocukluğunda köyde sürekli şarkı söyler; harmanda, tarlada sesi yankılanır: “Öğretmenlerim beni sık sık şarkı söylemem için tahtaya çağırırdı. Bu, bende büyük bir motivasyon yarattı.” Zamanla içindeki hayal büyür.
Annesi ise Dêrsim’de ilkokulu bitirmiş, köyün nadir okur-yazar kadınlarından biridir. Çocuklarını çîroklarla büyütür. Diyar, annesinin anlatıcı yönünü ve babasının müzik tutkusunu, çocukluğundan beri onu besleyen iki güçlü damar olarak tanımlıyor. Diyar’ın müziğe ilgisi küçük yaşta başlar. Çocukluğunda köyde sürekli şarkı söyler; harmanda, tarlada sesi yankılanır: “Öğretmenlerim beni sık sık şarkı söylemem için tahtaya çağırırdı. Bu, bende büyük bir motivasyon yarattı.” Zamanla içindeki hayal büyür. Siyah-beyaz televizyonlarda saz çalıp mikrofon karşısında şarkı söyleyenleri gördükçe bu istek daha da güçlenir: “O dönemde her fırsatta sesimi göstermeye, bunu bir avantaj gibi kullanmaya başlamıştım. İstek üzerine düğünlerde hem kadınların hem de erkeklerin odasına girer, stranlar okurdum.”
Erivan Radyosu’nun izinde
Hozan Diyar için çocukluk yıllarında müzikle kurduğu en güçlü bağlardan biri Erivan Radyosu’dur: “O radyodan gelen düdük ve mey sesleri hâlâ kulaklarımda. Şimdi bile Erivan Radyosu’nun stranları beni çocukluğuma götürüyor.” Annesinin özellikle Eyşe Şan’ı çok sevdiğini dile getiren Diyar, şöyle devam ediyor: “Evde Eyşe Şan’ın kasetlerini dinlerdik. Xarepetê Xaço, Aram Tigran, Kawis Axa… Onlar bizim için sadece birer ses değil, ruhumuza işleyen kahramanlardı. Onları dinledikçe müzikle olan bağım daha da güçlendi.” İlk müzik aleti ise köydeki eski Philips marka radyosudur. Radyonun arkasında bir pikap girişi olduğunu fark ettiğinde, içindekini merak ederek hemen harekete geçer. Bir kablo getirerek, radyonun arkasındaki girişe bağlar. Bağlamanın sesi artık doğrudan radyodan duyulmaya başlar: “O an yaptığım müziğin sesi, sanki çocukken hayranlıkla dinlediğim kahramanların arasına karışmış gibiydi.”
İlk saz
Diyar, çocukken saz çalmayı çok ister ama kendine ait bir sazı yoktur. Bingöl’de okuduğu yıllarda, bir gece akrabasının nöbet tuttuğu adliyede, tavanda duran eski bir alarm kutusunu fark eder: “Onu indirip sap taktım, akrabamın mandolininden bir tel çaldım, köprü koydum ve ilk sazımı yaptım. Çok basitti, perdesizdi ama bir şekilde ses çıkarıyordu.” Bu ilkel enstrümanla çalmayı kendi kendine öğrenir. Bir süre sonra babasından bir saz ister. Babası, yakın köydeki bir dostuna haber gönderir ve Diyar abisiyle birlikte gidip sazı alır. Yağmurda ceketini sazın üstüne sarar ve eve döner. O kış saz çalmayı öğrenir. Kısa süre sonra saz kırılır ama Diyar vazgeçmez ve kendine bir söz verir: “İlk kazandığım parayla kendime bir saz alacağım.” Liseden mezun olduktan sonra bu sözünü tutacaktır.
Zeki Yıldız ile tanışma
Diyar, ilkokulu köyde, ortaokul ve liseyi ise Bingöl’de okur. Ortaokul sonlarına doğru köyde artık Halkın Kurtuluşu, KUK’cular, Partizancılar, Apocular gibi farklı fraksiyonlar konuşulmaya başlar. Hozan Diyar o günleri şöyle anlatıyor: “Her ailenin büyükleri hangi grubu benimsiyorsa, çocuklar da ona yakınlık hissederdi. Sokakta ‘dernekçilik’ oynardık. Köyün yamacında küçük sığınaklar yapar, ezberlediğimiz sloganlarla birbirimize ‘emperyalizm nedir, faşizm nedir’ diye sorar, sonra kahkahalarla gülerdik. Bizim derneğimizde olmayan çocukları ise yakalayıp döverdik. Bunu devrimcilik sayardık.”
Diyar’ın politik bilinci henüz ortaokuldayken şekillenmeye başlar. Matematikten kalınca, bütünleme sınavı için yeniden Bingöl’e döner ve Nüfus Müdürlüğü’nde çalışan kuzeninin evine yerleşir. O günlerde yaşadıklarını ve dönemin PKK öncü kadrolarından Zeki Yıldız’la tanışmasını şöyle anlatıyor: “Evde bir teyp vardı. Bir kaset taktım ama çalışmadı, bant sardı. Uğraştım ama düzeltemedim. Birkaç saatliğine dışarı çıkıp geri döndüğümde teybin çalıştığını gördüm. İçimden ‘Acaba Fadıl abim mi yaptı’ diye geçirdim. Çünkü o saatte evde benden başka kimsenin olması beklenemezdi. Akşam Fadıl abiye sordum. ‘Hayır, ben gelmedim’ dedi. Kalktı ve evden çıkarken, girmemi istemediği odanın kapısını açtı. İçeriden Zeki Yıldız çıktı. Meğer bir süredir aynı evde kalıyorlarmış. Bingöl ve çevresinin o dönemki önemli PKK öncülerindendi, gizleniyordu. Bir süre aynı evde kaldık. Onunla bol bol sohbet etme imkânı bulduk.”
O günlerde Fadıl ve arkadaşları Diyar’a güvenir. Diyar, çocuk yaşta olmasının, bazı sorumlulukları üstlenmesinde etkili olduğunu anlatıyor: “Üzerimde silah bile taşıyordum. Çünkü çocuktum, polis benden şüphelenmezdi. Fadıl abi ve arkadaşları, ceketimin içine gizli bir cep dikmişti. Silahlarını oraya koyarlardı. Yürürken ya onların önünde ya da arkasında dururdum, kavga çıkarsa gelip benden silahlarını alsınlar diye. ‘Biz yakalanırsak hayat biter, sen küçüksün, seni kimse aramaz’ derlerdi. O yaşta üzerimde taşıdığım sorumluluğun ağırlığını anlamaya başlamıştım. Lise sona geldiğimde ise artık devrimciliğin ne anlama geldiğini az çok kavrayan bir genç olmuştum.”
Metin Altıok’un öğrencisi ***
1980’lerin başında, siyasi gerilimin en yoğun yaşandığı dönemde Bingöl Lisesi’nde eğitim hayatına başlar. O yıllarda Türkiye’nin dört bir yanından sürgün edilen öğrenci ve öğretmenler Çewlig’de toplanmıştır. Diyar, okulun politik atmosferini anlatıyor: “Meslek lisesi faşistlerin, İmam Hatip dincilerin, Bingöl Lisesi ise Apocular ve Özgürlük Yolu’nun kontrolündeydi. Okul adeta bir mücadele alanıydı; kavgalar, taşlamalar, polis baskınları eksik olmazdı. Teneffüslerde örgütler birbirine saldırır, öğretmenler görevden alınır, dersler boş geçerdi. Herkes devrimci olmak, süslü cümlelerle konuşmak isterdi.”
O dönemde Diyar’ın çevresindeki birçok kişi, akrabaları ve arkadaşları PKK’ye sempati duyar: “Onların yanında hep bir dayanışma ve sırdaşlık havası bulurdum. O sıcaklık ve aidiyet duygusu beni çok etkiledi. Onlarla birlikte ben de harekete karşı bir sempati geliştirmeye başladım.”
Metin Altıok, o yıllarda Diyar’ın felsefe öğretmenidir. Altıok, Diyar lise son sınıftayken Çewlig’e atanır ve tesadüfen tam kaldıkları binanın karşısındaki eve taşınır. Diyar, tanışmalarını şöyle anlatıyor: “Bir gün okulda ‘Yeni bir felsefe hocası gelmiş’ dediler. Gördüm ki bizim yeni komşumuzmuş. Taşındığı ilk günler üç gün üç gece boyunca kar yağmıştı, alt katlar tamamen karla kapanmıştı. İlk derste karla ilgili yazdığı bir şiiri okudu bize. Yıllar sonra o şiiri kitabında gördüm, çok duygulandım.”
Diyar, Altıok’un erdemi ve dürüstlüğü yalnızca sözle değil, davranışlarıyla da öğrettiğini söyleyerek şöyle devam ediyor: “Mesela yazılı yapardı felsefeden. Biz lise son sınıftayız, tabii herkes yüksek not almak istiyor. Sınavdan önce şöyle derdi: ‘Kopya çekmek isteyen varsa çekmesin. On mu istiyorsunuz, alın size on, hadi çıkın dışarı.’ Sonra soruları dağıtır, ‘Kendinizi bir deneyin, ben sizi tanımak istiyorum’ derdi. Sınav sırasında dışarı çıkar, zil çalmadan bir dakika önce döner, kağıtları toplardı. Onun dersinde kimse kopya çekmezdi, çünkü başka bir şey öğretiyordu: güveni, erdemi, kendini sınamayı… Yıllar sonra, Altıok’un Madımak Oteli’nde faşistlerin çıkardığı yangında katledildiğini duyduğumda içim paramparça oldu.”
Mehmet Karasungur
Hozan Diyar, lise yıllarını anlatırken belleğinde yer eden bir ismi özellikle vurguluyor: Mehmet Karasungur. Bingöl Lisesi’nin Apocuların kontrolüne geçmesinde en büyük etkenin Karasungur olduğunu söylüyor ve şöyle devam ediyor: “Uzun boylu, zayıf biriydi. Soğuk havalarda hep yeşil askeri bir ceket giyerdi. Altında kadife pantolon ve bot olurdu. O dönem Deniz Gezmiş’e büyük hayranlık duyuyordum. Karasungur da duruşu ve tarzıyla benim için adeta ikinci bir Deniz Gezmiş olmuştu. Gençliğe adım attığım, yeni politikayla tanıştığım o dönemde, onun mütevazılığı ve sevecenliği beni çok etkiledi. Hayalimdeki devrimci oydu. Bugün hâlâ bir devrimciyi tarif etmem gerekse, Mehmet Karasungur’u anlatırım.”
Karasungur, aynı zamanda Diyar’ın matematik öğretmenidir. Öğrencilere yaklaşımı diğer öğretmenlerden farklıdır. Diyar, herkesin ona büyük bir saygı duyduğunu ve o dönem birçok gencin Karasungur’un etkisiyle mücadeleye katıldığını anlatıyor: “Bir gün sınıfta ‘Çocuklar, biz şimdi neredeyiz’ diye sordu. Biri ‘Okuldayız’, bir diğeri ‘Türkiye’deyiz’ dedi. Ben hemen ‘Kürdistan’dayız’ dedim. Gelip başımı okşadı, gülümsedi, sevgiyle baktı. Derslerin yarısında matematik anlatır, diğer yarısında Kürdistan’ın tarihinden ve devrimden söz ederdi. Karasungur, yalnızca Bingöl Lisesi’nde değil, tüm Çewlig ve çevresinde yürüttüğü örgütlenmeyle adeta bir devrim yaratmıştı. O yıllarda Çewlig’de güçlü bir devrimci hareket ve Kürt bilinci gelişiyordu.”
Yaz tatilinde köye döndüğünde ise Karasungur’un fotoğraflarının dört bir yana asıldığını görür: “Direklere, duvarlara, her tarafa ‘aranıyor’ ilanı asmışlardı. Akşam karanlık basmadan gizlice gidip bütün afişleri söktüm, yırttım attım. Ertesi gün muhtar ‘Bu gece köye Apocular gelip sökmüş’ diyordu. Halbuki kimse görmeden ben sökmüştüm.”
“Sistemle barışamıyordum. Politik görüşüm, çevrem ve duruşum nedeniyle sürekli kavgaların, çatışmaların içinde buluyordum kendimi. Annem ve babam başıma bir şey gelmesinden korkuyordu. En sonunda, 1988 ortasında Türkiye’den ayrıldım. Bir çıkış, başka bir yol arıyordum.”
Sahnede yükselen ses
Liseyi bitirdikten sonra bir süre Manisa’ya çalışmaya gider. Bir yandan da düğünlerde saz çalıp söyleyerek harçlığını çıkarır. Öyle beğenilir ki İzmir Fuarı’nda çalışma teklifi bile alır: “Alaşehir’de bir sahneye çıktım. Üst üste birkaç stran söyledim, kimse bırakmak istemedi beni. Sesim sevildi, ilgi gördü. O kış Kula’daki bir şantiyede kalıyorduk, komşular kaset doldurmamı istiyordu. Öyle bir hale gelmişti ki, neredeyse her evden benim sesim duyuluyordu. O dönemde hem Türkçe hem Kürtçe söylüyordum. Abdullah Papur, Muhlis Akarsu, Aşık Gülabi, Mehmet Erdoğmuş, Mahsuni Şerif… Hepsini dinliyordum. Özellikle Mehmet Erdoğmuş beni çok etkiliyordu. Dêrsimliydi, o dönem Halkın Kurtuluşu hareketinin ozanıydı. Köy düğünlerinde ise Kürtçe halaylardan folklorik ezgilere kadar her şeyi söylerdim.”
“Bir gün köylüm ve aynı zamanda Koma Berxwedan üyesi Xemgîn Bîrhat’ı ziyarete gittim. Xemgîn’in provası vardı. Birlikte Bonn’daki Hûner-Kom’a doğru yola çıktık. Yolda giderken Xemgîn’e, ‘Eğer orada biri kim olduğumu sorarsa, gerçek ismimi söyleme; beni Diyar diye tanıt’ dedim.
Askerde bile bırakmadım
Yirmi yaşına geldiğinde askere alınır. Askerde bile müzik sevdasından vazgeçmez: “Sazımı battaniyelere sarar, gizli gizli saklardım. Her gün yakalanırdım ama yine de çalıp söylerdim. İçimde öyle bir tutku vardı ki... Ne ceza korkusu ne baskı ne tehdit sesimi susturabildi. Çünkü biliyordum, o sesi susturursam kendimi kaybederdim. Yine de devletin baskısından nasibimi aldım; Kürtçe konuştuğum, siyasi kitaplar okuduğum için mahkemelik oldum. Cumhuriyet gazetesinin bile yasaklandığı bir yerde Yalçın Küçük’ün ‘Türkiye Üzerine Tezler’ kitabını okuyordum.” Askerlik bitince Türkiye’de kalamaz Diyar. “Hayata bir türlü uyum sağlayamıyordum” diyerek şöyle devam ediyor: “Sistemle barışamıyordum. Politik görüşüm, çevrem ve duruşum nedeniyle sürekli kavgaların, çatışmaların içinde buluyordum kendimi. Annem ve babam başıma bir şey gelmesinden korkuyordu. En sonunda, 1988 ortasında Türkiye’den ayrıldım. Bir çıkış, başka bir yol arıyordum.”
Diyar’ın doğuşu
Doğduğu toprakları bırakıp Almanya’ya giden Diyar, ilk olarak Hannover’de kalır. O dönem Koma Berxwedan’ın kasetlerini dinler, Şivan Perwer’in stranlarından etkilenir. Çok geçmeden hem politik hem de sanatsal bir arayışa girer: “Bir gün köylüm ve aynı zamanda Koma Berxwedan üyesi Xemgîn Bîrhat’ı ziyarete gittim. Xemgîn’in provası vardı. Birlikte Bonn’daki Hûner-Kom’a doğru yola çıktık. Yolda giderken Xemgîn’e, ‘Eğer orada biri kim olduğumu sorarsa, gerçek ismimi söyleme; beni Diyar diye tanıt’ dedim. O an, devrime duyduğum inanç ve kararlılıkla Diyar ismini aldım. Attığım bu adımla birlikte artık adım Diyar’dı. Sanat yolculuğuma da bu isimle başladım.”
Hûner-Kom yolculuğu
Diyar, Hûner-Kom’la ilk tanışma anını ise şöyle anlatıyor: “Kapıdan içeri adım atar atmaz başka bir dünyaya girmiş gibi hissettim. Duvarlarda Kürt aydınlarının fotoğrafları, Kürdistan’dan manzaralar, müzik enstrümanları… Hepsi bir aradaydı. Öyle derin bir his kapladı ki içimi, kendi kendime ‘İşte burası… Hayalini kurduğum yer. Ben buraya aitim’ dedim. Bir köşede folklor oynayanlar, bir köşede saz çalanlar, tiyatroya hazırlanan gençler… Herkes farklı bir iş yapıyordu ama aynı ruhtan besleniyordu. Kimseyi tanımıyordum ama sanki hepsini yıllardır biliyordum. Büyülenmiştim. Akşam olunca Xemgîn, ‘Hadi artık dönelim’ dediğinde ‘Ben burada kalmak istiyorum’ dedim. O gün benim için bir dönüm noktasıydı. Yaşamlarımızda köklü değişiklikler yapabilmek için cesur kararlar almamız gerektiğine inanıyorum. Devrimciler nasıl toplumu değiştirmek için adım atıyorsa, ben de o gün kendi hayatımı değiştirdim. Her şey o günden sonra değişti.”
Diyar, Hozan Zozan’ın “Here Lawo” albümündeki “Li Gundê Me Dawet E” eserini Zozan’la birlikte seslendirir. Böylece sesi ilk kez profesyonel bir kasete kaydedilir. Aynı yıl, hem sözleri hem müziği kendisine ait olan “Şad be welatêm şad be” eserini besteler.
İlk adım, ilk sahne
Diyar’ın sahne serüveni 1988’de Stuttgart’ta, Koma Berxwedan’ın büyük korosuyla başlar. İlk kez profesyonel bir sahnede, güçlü ışıklar altında halkın karşısına çıktığında yaşadığı heyecanı hâlâ dün gibi hatırlıyor.
Diyar, sahne aldıktan kısa süre sonra besteci yönünü de keşfeder. Hûner-Kom’un bir köşesinde rastlantıyla bulduğu bir defter bu yolculuğun başlangıcı olur. Defterin içinde, Sefqan Hekîm’in el yazısıyla kaleme aldığı “Memo Memo” şiiri vardır. Bu sözler Diyar’da derin bir iz bırakır: “Okur okumaz çok etkilendim. O anda melodisi içimde doğdu. Hemen sazımı aldım ve ilk bestemi yaptım.”
Bu ilk beste, müzikal kimliğinde önemli bir kırılma noktası olur. İlk kez Hamburg’daki bir etkinlikte seslendirir. Salonda büyük bir alkış kopar: “Öyle beğeni topladı ki seyirciler tekrar tekrar söylememi istediler. İki kez arka arkaya okudum. ‘Memo Memo’ dan sonra herkes bana “Ozan Memo” demeye başladı.”

“Şad be welatêm şad be”
Diyar, Hozan Zozan’ın “Here Lawo” albümündeki “Li Gundê Me Dawet E” eserini Zozan’la birlikte seslendirir. Böylece sesi ilk kez profesyonel bir kasete kaydedilir. Aynı yıl, hem sözleri hem müziği kendisine ait olan “Şad be welatêm şad be” eserini besteler. Bu parça, Diyar için yalnızca bir müzikal üretim değil; inancının ve umutlarının bir ifadesidir: “Kürdistan’ın bir gün özgürleşeceğine yürekten inanıyordum. ‘Şad be welatêm şad be’, o dönemdeki ruh halimi ve duygularımı yansıtan bir eserdi.”
Bu eser, Koma Berxwedan’ın 1990’da yayımlanan aynı adlı albümünde yer alır. Böylece Diyar, yalnızca sesiyle değil, besteleriyle de halkın hafızasında yer edinmeye başlar.
Müzikal yolculuğu sürerken, bir yandan da Koma Berxwedan’ın tarihini ve geçirdiği evreler üzerine yoğunlaşır: “Gruptaki her sanatçı, devrim ve özgürlük mücadelesinin bir parçasıydı. Yurtseverlikleri, cesaretleri ve ideolojik donanımları çok güçlüydü. Sanatçı olma vasfı, devrime ses veremediğin, tarihe estetik bir iz bırakamadığın anda yitirilir. Gruptaki arkadaşlar bu bilinçle hareket ediyordu. Gittikleri her yerde coşku ve heyecan yaratıyor, halkı özgürlük hareketine yönelten bir enerji yayıyorlardı.”
Diyar, o dönem grubun yalnızca bir müzik kolektifi değil, devrimin canlı bir parçası olduğunu vurguluyor: “Devrimin bir eli, bir ayağı gibiydik ve o organ aktif şekilde çalışıyordu. Sahnedeki duruşumuz, bağlılığımız ve sanatımız bir bütün olarak devrimden besleniyordu. Şehitler için bestelenen stranlar, yurtseverlik üzerine ezgiler, Kürdistan’ın toprağına ve geleceğine dair umut dolu sözler… Hepsi devrimle birlikte büyüyen bir güç oldu.”
Kendi müziğimizi çalalım
1990’ların başına gelindiğinde Avrupa’daki Kürt nüfusu artmaya başlar. Topraklarını terk etmek zorunda kalan Kürtler, kültürlerini bulundukları alanlarda da yaşatma mücadelesine başlar. Ancak yine de düğünlerin çoğu hâlâ Türkçe müzikle yapılır. Diyar o günleri şöyle anlatıyor: “Halaylar Bedia Akartürk, Neşet Ertaş, Derdiyoklar gibi sanatçıların müzikleriyle çekilirdi. Bir gün kendi aramızda konuştuk: ‘Neden kendi düğünlerimizde kendi müziğimizi yapmayalım?’ Bu fikirden yola çıkarak bir grup kurdum. O zamana kadar düğünlerde sık sık stran söylemiş, folklorik ezgilere aşina olmuştum. Avrupa’da da bu birikimi değerlendirmek istedim.”
Sonraki yıllarda neredeyse her düğüne folklor ekibiyle birlikte gitmeye başlar. Stran söyler, program yapar, ekibe saz çalar: “Bu sıradan bir müzik işi değildi. Artık Avrupa’daki Kürt düğünlerinde Kürtçe direniş ezgileri yankılanıyordu. Gittiğimiz her yerde atmosfer değişti. İnsanlar yalnızca eğlenmiyor, aynı zamanda direniyordu. Bugün hâlâ şunu açıkça söylüyorum: Biz o dönemde Avrupa’da küçük bir devrim yaptık. Kürtler kendi düğünlerinde kendi müzikleriyle halay çekmeyi, eğlenmeyi ve kendi sesleriyle çoğalmayı bizimle birlikte öğrendi. Bu kolay olmadı; emek verdik, bilinçle yürüdük. Zamanla başka gruplar da kuruldu.”
Sonraki yıllarda Hürriyet gazetesinin küçük bir haberinde şu cümle yer alır: “İbrahim Tatlıses, Mahsun Kırmızıgül, Küçük Emrah ve Alişan’ı dinleyen Wanlı gençler artık kendi içlerinden çıkan Ozan Diyar’ın albümlerini dinliyor.” Birkaç satırlık bir haber Diyar için büyük anlamlar taşır: “Dedim ki, işte yapmak istediğim şey tam da bu. Bizi asimile etmek için kültürümüzden, dilimizden, müziğimizden uzaklaştıran sisteme karşı bir alternatif yaratmak. Onlar bize Tatlıses’i, Mahsun’u ‘idol’ diye dayatırken; biz içimizden bir sesi, kendi müziğimizi yükselttik. Wanlı gençlerin beni dinliyor olması, müziğimin kabul gördüğünü gösteriyordu. Bu benim için devrimci bir gururdu. O gün anladım ki tarihin doğru tarafındayım. O küçük haber bana büyük bir onur yaşattı.”
Hozan Diyar, 37 yıllık müzik yolculuğuna 14 albüm sığdırıyor. Sanatıyla beslendiği kaynakları, yolculuğunu ve içindeki dönüştürücü heyecanı ise şu şekilde anlatıyor: “İlham kaynağımı mücadeleden alıyordum; kahramanlık ve fedakârlıktan besleniyordum.
Sanatta yeni evre
2000’li yıllarla birlikte devrim sürecinin niteliği değişir. Buna paralel olarak sanatın da yeni bir evreye girmesi gerektiğini düşünen Diyar, geçiş sürecinde yaşadıkları sıkıntıları şöyle anlatıyor: “Birçok alanda olduğu gibi sanatta da gerekli dönüşümü zamanında sağlayamadık. 2000’li yılların koşullarında, hâlâ 90’lı yılların tarzıyla üretmeye devam ettik. Bu, bireysel bağlılık eksikliğinden değil; donanım ve anlayış eksikliğinden kaynaklanıyordu. Kürdistan’daki özgürlük mücadelesi büyük bir örgütlülük ve yüksek bir entelektüel düzey yarattı. Ama biz sanatçılar, çoğu zaman bu gelişime ayak uyduramadık. Alternatif alanlar açıldı, yeni sesler doğdu, fakat biz kendi içimize kapandık. Belki de 90’lı yıllarda sanatçıdan çok savaşçı yetiştirmeyi önceliyorduk. O dönem bizim için esas olan, insanları stranlarımızla, sözlerimizle, duruşumuzla mücadeleye çağırmaktı ve bunda başarılı olduk. Fakat Avrupa gibi olanakların bol olduğu bir yerde, bu birikimi akademik bir düzeye taşıyamadık.”
Stranlarla geçen 37 yıl
Hozan Diyar, 37 yıllık müzik yolculuğuna 14 albüm sığdırıyor. Sanatıyla beslendiği kaynakları, yolculuğunu ve içindeki dönüştürücü heyecanı ise şu şekilde anlatıyor: “İlham kaynağımı mücadeleden alıyordum; kahramanlık ve fedakârlıktan besleniyordum. O dönemi hatırladığımda hâlâ içimde bir çocukluk hayali ve heyecanı canlanıyor. İlk albüm yıllarım zordu, amatörceydi. Bantlarla, makaralı stüdyo cihazlarıyla kayıt yapıyorduk ama coşkumuz, heyecanımız ve ilhamımız yüksekti. ‘Karwan’ albümü çıktıktan sonra beklediğimden çok daha büyük bir ilgiyle karşılaştım. Zamanla albümler yalnızca birer müzik çalışması olmaktan çıktı. Her biri mücadelenin farklı bir evresini kayda geçiren bir hafıza belgesi haline geldi. Özyönetim direnişlerinden açlık grevlerine, Êfrîn’den Gare’ye, Haftanîn’e, neredeyse her sürece dair bir eser yarattık. Her albüm, tarihin bir parçası oldu.”
Onlara nasıl layık oluruz?
Şehitler üzerine yaptığı eserleri anlatırken sesi duraksıyor: “Şehit Mizgîn’den Zîlan’a, Engin Sincer’den Erdal Gedik’e, Hüseyin Gezik’ten Gelhat Heval’e, Mehmet Tunç’tan Ayhan Çelik’e… Onların anısını yaşatmak için elimden geleni yaptım. Ölümsüzlüklerini hafızamıza kazımaya çalıştım. Çok sık olur, aileler gelir,‘Bizim şehidimiz seni çok severdi; stranlarını dinlerdi. Onun için bir beste yapar mısın’ derler. Bu istek elbette onur verici ama aynı zamanda ağır bir yük. Böyle anlarda kendime hep şu soruları sorarım: Şehitlerin anısına nasıl sadık kalacağım? Bu yükün altından nasıl kalkacağım? Onlara nasıl layık oluruz? Bu sorular içimde uzun, sessiz bir tartışma başlatır. Gerilla arkadaşlar çok kez anlattı: ‘Eyleme giderken cebimizde hep kasetler taşırdık. Sevdiğimiz sanatçıların stranlarını dinlerdik. Moral olsun diye…’ Bir keresinde, bir şehit arkadaşın yanına vardıklarında hâlâ benim stranım çalıyormuş. Bunu duyunca içimde nasıl bir duygu doldu, anlatmak çok zor… ”
Bu duygular içinde Diyar, dağlarda geçen bir anısını anlatırken sözü yine yüreğine dokunan bir isme getiriyor: “Gelhat Heval üzerine yaptığım stran… Bir gün Cemal Heval’in yanındaydım. Bana dedi ki: ‘Heval, içimizde çok cesur yoldaşlarımız var ama Mustafa Gezgör ve Gelhat Heval bambaşka bir cesarete sahipti.’ Ben de ona “Bana biraz bu komutanları anlatır mısın’ diye sordum. Cemal Heval anlatmaya başladı, ben not aldım. Gelhat Heval’e yazdığım stran aslında Cemal Heval’in anlattıklarından doğdu.”
Stranlara yansıyan buluşmalar
Hozan Diyar için sanat, bir vicdan ve tanıklık meselesi. Müziğini anlamlı kılanın alkış değil, dağdaki yoldaşın sesi olduğunu söylüyor: “Baştan beri kendime hep şunu söyledim: Ben bir sanatçıyım, bestelerimde gerillayı anlatıyorum, onların mücadelesini dile getiriyorum. Ama bunu uzaktan yaparsam eksik kalır. Onları yakından tanımam, gözlerinin içine bakmam, seslerini duymam gerekir.”
Bu inançla defalarca gerilla alanlarına gider, aynı sofraya oturur, aynı yıldızlara bakar: “Her seferinde şunu gördüm: Gerçekten dünyanın en güzel insanları orada. Kendinden çok yoldaşını düşünen, paylaşmayı yücelten, insanlıkta zirveye çıkmış insanlar… En saf yürekler, en güzel gülüşler, en içten sözler… İnsanlığa dair ne kaldıysa, en duru haliyle o dağlarda yaşıyor. Dağlar benim için sadece bir savaş alanı değil, bir bilinç ve vicdan okuluydu. Ben o süreçte devrimin sesini duyan, vicdanını kapatmayan biri olmaya çalıştım. Çünkü bana göre sanatçı baştan sona vicdandır. Sanatçıdan vicdanı çıkarırsan, geriye sadece bir nesne kalır.”
Önderlik gerçeği
Diyar, onu ayakta tutan iki temel duygudan söz ediyor: Şehit yoldaşlarının silinmeyen anısı ve düşmana karşı taşıdığı derin öfke. Ama onun yolunu aydınlatan bir başka hakikat daha var: “Ben hep şöyle derim: Orta Doğu’nun en şanslı halkıyız. Çünkü bir Önderliğimiz var. Hazreti Muhammed’den bu yana Orta Doğu halkları gerçek bir önderlik paradigması geliştiremedi. Arapların milliyetçi denemeleri kısa sürede boğuldu, Farsların devrimleri içe kapandı, Türklerse yüzyıldır Kemalizmi ayakta tutmaya çalışıyor. Ama biz bu karanlığın içinden evrensel bir ışıkla çıktık. Bizim en büyük şansımız, çağın ruhunu okuyan ve evrensel değerlerle yoğrulmuş bir Önderliğe sahip olmamızdır. Önderlik bize sadece yol göstermedi; bizi geleceğe taşıyacak bir bilinç de verdi. Özellikle kadın özgürlüğünü merkezine alan bu paradigma hepimize insanlaşmanın yolunu açtı. Bazen düşünüyorum, biz bu kadar baskıya rağmen hâlâ ayaktaysak, bu sadece inançtan değil; doğru bir yöneliş ve hakiki bir rehberlik sayesinde.”
Devrimin özü
Diyar’a göre bir sanatçının en büyük sınavı, Kürdistan devrimini ve merkezindeki kadın özgürlük mücadelesini doğru kavrayabilmek. Devrimin sesine kulak verebilmek için kişinin önce kendi kalıplarını sorgulaması gerektiğini vurgulayan Diyar, “Erkek egemen, toplumsal cinsiyetçi kodlarımızdan arınmadan, kendimizi insanlaştırmadan, kadınla eşit bir dille konuşmadan bu devrimi anlayamayız. Anlamadığımız bir şeyi anlatamayız. Önce kendimizi dönüştürmeliyiz” diye anlatıyor.
Devrimci sanatçının yalnızca stran söyleyen değil, çağın ruhunu hissedip sözünü buna göre yeniden kuran kişi olduğunu dile getiren Diyar, şöyle devam ediyor: “Geçmişte stranlarımızla halkı ayağa kaldırıyorduk ama bugün tökezliyoruz. Zaman değişti, bizse buna yeterince uyum sağlayamadık. Sanat ile devrim arasındaki bağda derin çatlaklar oluştu. Devrimin değerlerini anlamayan, ona saygı duymayan ve sadece rantla ilgilenen bir sanatçı kitlesi oluştu. Biz buna ‘tatlı su sanatçıları’ diyoruz: Devrim ile karşı devrim arasındaki gri alanda duran, görünürde var olan ama özde katkı sunmayan sanatçı tipi. Geçmişteki gibi devrimle birlikte yürüyen, ona içten bağlı olan sanatçıların sayısı azalıyor ve bu bizim için bir tehlike çanı. Bu yüzden sanatın yeniden halkla, mücadeleyle ve özellikle kadının özgür sesiyle buluşması gerekiyor. Aksi hâlde yapılanlar devrim değil, nostaljiye dönüşür.”
Devrimci sanatın derinliği
Diyar, devrimci sanatı yalnızca kendi emeği olarak değil, bir kuşağın sesi ve bir dirilişin yankısı olarak görüyor. Bir zamanlar sanatçıların beylerin, ağaların divanlarında stran söylediğini, toplumun sorunlarını işleyen sanatçıların ise neredeyse yok olduğunu hatırlatıyor: “PKK’nin başlattığı mücadele Kürdistan’daki her şeyi yeniden biçimlendirdi. Genci, kadını, toplumu, sanatçıyı, sanatı… Bu mücadele, ozanlara bir itibar kazandırdı. Artık ozan sadece çalıp söyleyen olmaktan çıktı; toplumun, mücadelenin, tarihin yükünü sırtlanan bir misyona erişti. Halkın yüreğine ışık serpme, bardağın dolu tarafını gösterme, kazanımları sanatımıza taşıma gibi sorumluluklarımız var. Çünkü devrimci sanatçı sadece söyleyen değil; sürece yön veren, umudu büyüten kişidir.”
Geleceğe uzanan bir hayal
Diyar, 30 yıl önce başladığı sanat ve mücadele yolculuğunda heyecanını hiç kaybetmediğini, hatta zamanla daha da büyüdüğünü söylüyor: “Bugün bile bir eyleme, bir konsere, bir mitinge gideceğimde içimde hâlâ o ilk günkü heyecan var. Eşim Deniz bazen sorar: ‘Sana hayret ediyorum, hâlâ nasıl bu kadar aşkla gidiyorsun?’ Hep aynı cevabı veririm: Devrim bir heyecan işidir. Ben hep devrimin mümkün olduğuna inandım. Sanki yarın devrim olacakmış gibi yaşıyorum.”
Sözlerini tamamlarken Diyar, Kürt halkının yolculuğunu şöyle özetliyor: “Bizim yolculuğumuz uzun soluklu bir mücadele. Kürtler yüz yıllardır dört devlet arasında bölünmüş, sömürge bir halk. Diğer halkların yüzyılda aldığı yolu biz otuz yılda gittik. Yine de yol bitmedi. Kürtçe henüz akademilere, müzik okullarına, üniversitelere tam anlamıyla taşınamadı. Bu sadece bizim değil, bizden sonra gelenlerin de görevi. Belki bu yolu biz tamamlayamayacağız ama önemli adımlar atma sorumluluğumuzu yerine getireceğiz.”
Diyar, hayallerini ise şöyle dile getiriyor: “Köyüme dönüp bir stüdyo kurmak istiyorum. Perî vadisinin, Serhat bölgesinin ezgilerini, stranlarını kayıt altına almak, arşivlemek, notaya dökmek, geleceğe taşımak istiyorum. Ayrıca Başkan Apo üzerine bir senfoni yapmayı çok istiyorum. Bu konuda iki kez girişimde bulundum ama ekonomik nedenlerle olmadı. Yine de bu hayalimden vazgeçmedim. Daha fazla stran, daha fazla konser, daha fazla üretim yapmak istiyorum. Bu çatışmasızlık sürecinde sanatı güçlendirmeyi hedefliyorum. Bazen düşünüyorum: Aslında ben daha yeni başladım.”

Üç stranlık yol arkadaşlığı
Diyar, seçim dönemlerinde HDP’nin çalışmalarına gönüllü destek sunar. Türkiye’ye gider, çalışmalarda yer alır, seçim kampanyalarına katılır. Özellikle seçimler için hazırladığı stranlar, meydanlarda büyük bir coşku yaratır: “Siyasetin diline müziğin diliyle katkı sunmak istedim. Bu yüzden sade ama etkili bir stran yapmaya karar verdim. ‘Biz bu yola baş koymuşuz’ melodisini temel aldım; kısa ve vurucu sözler yazdım. Hazırladığım stranı Selahattin Demirtaş’la birlikte stüdyoda kaydettik. Sözleriyle güçlü bir etki yarattı. 7 Haziran seçimlerinde bu stran meydanlarda yankılandı.”
Bu, Diyar ve Demirtaş’ın ilk ortak çalışmasıdır. Kısa bir süre sonra, Demirtaş’ın yazıp bestelediği “Giden Kuşlar” eserinin düzenlemesini ve kayıt sürecini birlikte tamamlarlar. Ancak tam yayımlanacağı sırada Demirtaş tutuklanır. Parça yine de yayımlanır ve sonraki seçim kampanyasında meydanlarda yerini alır. Üçüncü çalışmalarında ise çok daha özel bir proje geliştirirler. Demirtaş cezaevindeyken Diyar’a uzun bir Kürtçe şiir gönderir. Her bölümünün Kürdistan’ın dört parçasında bir kadın ve bir erkek sanatçı tarafından seslendirilmesini önerir. Diyar bu şiiri senfonik bir eser olarak bestelemeye karar verir ve projeye “Welat” adını verir. Yaklaşık dokuz ay süren hazırlıkta, Avrupa’nın farklı şehirlerinden elliden fazla Kürt müzisyenle ve Varşova’dan seksen müzisyenle bir senfoni orkestrası kurulur. Mamoste Kazo da bu çalışmada klasik bir esere hayat verir.
Yayın Tarihi: 18/11/2026