East of Eden feminist bir dokunuşla yeniden yazılsa da bir kadının kötülüğü iradi olarak seçebilmesi, “sana kalmış” diyen fısıltının bir erkekten bağımsız duyulabilmesi için hâlâ erken demek ki.
Eski şaşaasını giderek kaybeden Netflix, John Steinbeck’in 70 küsur yıllık eseri East of Eden’ı (Cennetin Doğusu) sürpriz ölçüde başarılı bir uyarlamayla geçen ay başında kütüphanesine ekledi. Yedi bölüm halinde çekilen diziden önce aynı kitap, şimdiki versiyonu kaleme alan Zoe Kazan’ın dedesi Elia Kazan tarafından 1955’te sinemaya uyarlanmıştı. Dede Elia’nın filmi yalnızca kitabın son çeyreğine odaklanıp kasabada genelev işleten Cathy’yi geri planda bırakırken; torun Zoe hikayeyi en başından alıp Cathy’yi “kötü yola sokan” nedenleri, zaman zaman romanın da dışına çıkarak anlatmanın derdine düşmüş.
1860’lardan 1918’e uzanan anlatıda bir ailenin hikayesini anlatıyor Steinbeck. Anahtar kavramlarımız kardeş kıskançlığı, iyilik-kötülük ve irade… Haliyle aklımıza Tevrat’taki Kabil ve Habil (İngilizcede Cain ve Abel) kıssası geliyor. Yazar da elini hiç gizlemiyor ve karakterlerin isimlerini belirlerken dahi bu metinlerarasılığın hakkını veriyor. İlk kuşaktaki Charles ve Adam kardeşler tıpkı orijinal kıssadakiler gibi C ve A harfleriyle isimlendirilirken, sonraki kuşağın kardeş temsilleri Caleb ve Aron da aynı düzlemde kurgulanıyor. Kitabın bunca konuşulmasını ve defalarca uyarlanmasını sağlayan asıl unsur ise Steinbeck’in realist duruşunu yerle bir etme pahasına saf kötücül hatta şeytani biçimde kurguladığı ikonik Cathy karakteri…
Steinbeck genel olarak realizmin sınırlarına dahil ediliyor. Gazap Üzümleri’nde yoksul bir ailenin göç yolculuğunu, Fareler ve İnsanlar’da iki göçebe işçinin çiftliklerde hayatta kalma çabasını, Bitmeyen Kavga’da ise Kaliforniya’daki elma bahçelerinde örgütlenen bir grevi anlatıyor. Karakterlerin ahlaki konumlanışında maddi ve çevresel koşullar son derece önemli; kimsenin doğrudan iyi ya da kötü eksende sabitlenmediği malum. Fakat Cennetin Doğusu’nda bu yaklaşımını bir kenara bırakmış yazar. Cathy çocukluğundan beri kötülüğün temsilini elden bırakmayarak yeni bir sayfa açıyor. Hatta soyundan gelen çocuklarda gördüğümüz kimi emarelere bakıp natüralist bir soyaçekim yasasını öne çıkarmaya yaklaştığını görüyoruz. Neyse ki bu tehlikeyi yine Tevrat’a sığınarak bertaraf ediyor. Alegorik bir anlatımla, orijinal kıssada geçen “Timşel” (yapabilirsin) sözcüğüne dayanan felsefi bir arka plan yaratmış Steinbeck. Tanrı’nın Kabil’e seslendiği sözcük bu; onu günahtan men etmiyor ya da günaha teşvik etmiyor, “sana kalmış” diyor özetle.
Cathy, Steinbeck’in versiyonundaki en unutulmaz karakter olsa da yazarın en büyük fiyaskolarından biri. Başlarda ailesinin sunduğu hayata, sonralarıysa Adam’ın emrivakilerine bir başkaldırı olarak tasarladığı eylemleri, genelev patroniçesi olduktan sonra motivasyondan yoksun şekilde ilerlemeye başlıyor. Yine de dizi uyarlamasındaki psikoz tercihine kıyasla kabul edilebilir kalıyor bu savrulma.
Yaratılış ve Tevrattan çıkış
Yazar, Tekvin’e dayandıracağı iskeleti ilk kuşakta neredeyse olduğu gibi kuruyor: Charles ile Adam babalarının sevgisi için yarışıyor, Adam’ın hediyesi el üstünde tutulurken Charles’ınki görmezden geliniyor ve ilk kan, çiftçilikle uğraşan güçlü kuvvetli Charles’ın kardeşini komalık edene dek dövmesiyle dökülüyor. Fakat burada alegoriye kısa bir mola veriyoruz; orijinalinde Habil’in mezara, Kabil’in “Aden Bahçelerinin” doğusuna sürgün edildiği hikayeden farklı olarak kitapta Adam zorla askere yollanıyor ve yaşananlar geride bırakılıyor. Yıllar sonra babaları öldüğünde bu iki kardeşin bir araya gelişiyse sıfırdan başlayan yeni bir anlatı.
Asıl kayma da orada başlıyor. Gece yarısı kapılarına sığınan şiddet mağduru Cathy Ames’i iyileştiren Adam, genç kadının çaresizliğinden yararlanarak onu nikahına alıyor ve hep imrendiği dünyadaki cennete, Salinas Vadisi’ne yerleşmeyi tasarlıyor. Cathy’nin zoraki razı olduğu bu yolculuk yeni bir yaradılış hikayesine dönüşürken Adam da adına yakışır biçimde kendi soyunun Adem’i oluyor. Fakat yanındaki kişi Tevrat’ın Havva’sından çok, farklı tefsirlerde geçen Lilith’in temsili. Cathy, Havva’nın şükrederek çocuk doğuruşundaki değil, Lilith’in özgürlük arzusundaki kadın arketipine dönüşüyor.
Steinbeck gibi bir yazarın hikmetinden sual etmeye gözü kesmiyor insanın. Devasa romanın dayandığı en temel çatışmadaki temsillerin yerli yerine oturmayışı dikkat çekiyor yine de. Eski Ahit tefsirlerinde cennetin doğusuna sürülen Kabil’in acılar içinde sürünüp durduğu değil, orada kendine yeni bir hayat kurduğu, ilk medeniyeti oluşturup bir şehir tasarladığı, teknolojiyi ve özel mülkiyeti inşa ettiği anlatılır. Kitabın ikinci kısmıyla başlayan Adam’ın hikayesi de böyle ilerler. Evlenmiş olmalarına rağmen son gece Adam’ı ilaçla uyutup Charles’ın yatağına giren Cathy’yi, yaşananlardan habersiz yanında sürükleyerek Salinas Vadisi’ne götürür; orada yeni bir medeniyet kurar, kuyular açar, evler inşa eder hatta teknolojik girişimlerde bulunarak ülkenin diğer ucuna sebze taşımaya çalışır. Bu açıdan Adam, sonraki kuşağın Adem’i olmanın yanı sıra kendi kuşağının Kabil’i haline gelir.
İkinci kuşakla tanıştığımızda Tekvin’deki ilk alegorinin üstüne yenilerinin eklendiğini görürüz. Cathy’nin doğurup terk ettiği çocuklardan Caleb tıpkı Charles gibi fevri, sinsi ve çiftçiliğe meyilliyken, Adam’a her yönüyle benzeyen Aron, farklı fikirler ve planlar etrafında göçebe bir çoban gibi gezinip duracaktır. Aile dostları Sam ve Lee’nin fikir teatisiyle konulan isimleri de Eski Ahit’teki figürlere dayanır. Caleb, Musa’nın keşfe gönderdiği 12 casustan biridir ve diğerleri düşmanı görüp korkarak kaçmışken o gördükleriyle mücadele etmeyi seçmiştir; tıpkı yıllar boyu kendilerinden saklanan annelerini keşfedip mücadeleye tutuşan genç Caleb gibi. Aron ismi ise Musa’nın yokluğunda kavmini oyalamak için altın buzağıyı inşa edip vaat edilmiş topraklardan mahrum bırakılan Harun’un temsilidir; hikayedeki genç Aron da idealize edilmiş bir anneyi, bir sevgiliyi inşa eder ve gerçeklere dayanamayarak kendini sürgüne gönderir.
En kötüsü kimin Cathy’si?
Madem bu topa girdik, biraz el yükseltelim. Cathy, Steinbeck’in versiyonundaki en unutulmaz karakter olsa da yazarın en büyük fiyaskolarından biri. Hemen hiçbir motivasyonu olmadan saf kötülüğe meyilli yetişmesi bir yana, hikayenin son kısmında yazarın kontrolü yitirdiğini görüyoruz. Başlarda ailesinin sunduğu hayata, sonralarıysa Adam’ın emrivakilerine bir başkaldırı olarak tasarladığı eylemleri, genelev patroniçesi olduktan sonra motivasyondan yoksun şekilde ilerlemeye başlıyor. Adam’ın ilettiği sürpriz miras haberine verdiği tepkiden yanında çalıştırdığı Joe’yla olan didişmelerine kadar, o eski halinden eser yok. Hikayenin merkezinden iyice uzaklaştığı son kısımda paranoyalar ve eklem ağrılarıyla giderek azalan “karizması”, yazarın bu karakterle başa çıkamadığını düşündürüyor. Yine de dizi uyarlamasındaki psikoz tercihine kıyasla kabul edilebilir kalıyor bu savrulma. Kitapta Cathy’nin ruhsal portresini bilinç akışı ve iç konuşmalarla takip ederken, ekranda onu yıllar önce ölmüş Charles’la hayali konuşmalar yaptığı sanrıların içinde izliyoruz.
Aslında Zoe Kazan bu diziyi yaratırken Cathy’yi derinleştirmek ve ona sağlam bir arka plan yaratmak için yola çıkmış. Kitapta daha çocuk yaşta erkekleri kandırıp şantaj yapan bir kız çocuğunu, istismara uğrayıp kötülüğe sürüklenen bir eksene çekmiş. Steinbeck’in kimi zaman cinsiyetçiliğe varan dürtülerini törpüleyerek yeni bir karakter inşa etmesi son derece olumlu. Fakat özellikle son iki bölümde ayyuka çıkan psikoz anlatısıyla tıpkı yazar gibi Zoe Kazan da Cathy’ye dair kontrolü kaybetmiş. Steinbeck en azından kötülüğü zoraki de görünse karakterini kendi fikirlerinden hareketle yoldan çıkarırken, Zoe Kazan arka planda ona fısıldayan bir erkek sesine ihtiyaç duymuş.
Bu konuda ahkam kesmeyi pek tercih etmesem de bunun bir Netflix feminizmi olduğuna dair hislerim var. Beyaz feminizm, böylesi çıkışlarla kadınların bir karakter sahibi oluşunun temsili sayılabilecek iradi kötücül yönlerini arka planda bir erkeğe yaslayarak odağını kaybediyor gibi. Bir arketip olarak Cathy ister erkeği reddeden Lilith olsun, ister emrindekilere penceresiz ve karanlık bir ortamda hayat veren Jungcu Gölge Anne olsun, özünde geleneksel ataerkil anlatıdan sıyrılan sivri yönlere sahipken dizinin onca hay huydan sonra bu karakteri hayali bir Charles’ın fısıltılarıyla uğurlaması bir çuval inciri berbat eder nitelikte. Bu açıdan dizi, hedeflediği ve finale kadar başarıyla yarattığı gerçek bir kadın karakter iddiasını kendi eliyle çöpe atmış.
“Yapabilirsin” ama erkeksen…
Netflix standardında bir başyapıt, genel geçer anlamda ise kalıcı bir yapım olarak öne çıkan dizinin iyi ve kötü yönleri özetle böyle. Florence Pugh’ün muhteşem biçimde hayat verdiği Cathy, oyuncuya önemli ödüller getirecektir tahminimce. Bir edebiyat uyarlaması çerçevesinde ders niteliğinde gösterilecek ve konuşulacaktır. Fakat kimilerimiz için “Timşel” felsefesinin bir kadın karakter söz konusu olduğunda nasıl ıskalandığının da acı bir örneği olacaktır. Bir kadının iyiliği ya da kötülüğü iradi olarak seçebilmesi, “sana kalmış” diyen fısıltının bir erkekten bağımsız kendi zihninde oluşabilmesi için hala erken demek ki.
Yayın Tarihi: 09/11/2026