“Körleşmenin en tehlikeli biçimi, insanın hiçbir şey görememesi değil gördüğü her şeyi kendi inançlarının doğruluğuna kanıt saymaya başlamasıdır.” - Canetti.
Bazı kitaplar vardır; okunurken bir insanın serüvenini izlediğimizi sanırız. Sonra bir noktada dehşetle fark ederiz ki yazar tek bir insanı değil bir toplumun kendine kurduğu tuzakları ve insanın kendi aklını kendisine karşı nasıl bir silaha dönüştürdüğünü anlatıyordur.
Elias Canetti’nin 1935’te yayımlanan Körleşme’si (Die Blendung), böylesi bir kitap.
Bir insanın, kendisini nasıl korkularının, güdülerinin, çıkarlarının ve hayattan kopuk teorilerinin nesnesi haline getirdiğini anlatan roman insanı dehşete sürükler fakat bu dehşet, basit bir görme ya da görmeme, bilme veya bilmeme halinden kaynaklanmaz. Görmeyi ve bilmeyi gerçeği anlamaktan ziyade, gerçeğe karşı kendisini korumak için kullanmaya başlamasından kaynaklanır.
Yazar, burada bir soru sorar: Bir toplum, içerisine girdiği çürümeyi görebilecek yeteneklerini hangi aşamalardan sonra kaybeder?
Nasıl olur da insanlar kötülüğün varlığını bilirken ona alışırlar? Nasıl olur da yalanı tanıdıkları halde yalanın içinde yaşamayı sürdürürler? Nasıl olur da başkasının acısını görür; o acının görüntülerini her gün izler ama acının kendilerine yüklediği ahlaki sorumluluktan kurtulurlar? Ve nasıl olur da gözleri açıkken, gerçeği göremez hale gelirler?
Kitabı bitirip yerine koyarken, okuyucunun yüzleştiği gerçek şudur: Bu kitap, yalnızca bir roman değil gücün, bilginin, şiddetin, kitle psikolojisinin, toplumsal kayıtsızlığın ve modern insanın kendi kendisini aldatmasının hem teşhisi ve hem de teşhiridir.
Çürümenin üç hali
Romanın anlamını derinleştiren, üç bölümlü yapısıdır. Yazar, bu üçlü yapıyı, çürümenin üç farklı aşaması olarak sunar.
1. Dünyasız bir kafa: Birey, zihninde kurduğu düzeni gerçek dünyanın yerine koyar. Başkalarının deneyimleri ve hayatın öngörülemezliği dışarıda bırakılır.
2. Kafasız bir dünya: Toplumsal güçler, çıkarlar, korkular ve dürtüler bağımsız bir kuvvet kazanır. İnsanların kurduğu düzen, insanları yönetmeye başlar.
3. Kafadaki dünya: Dış dünya artık kişinin korkuları ve kuruntuları aracılığıyla algılanır. Gerçeklik, insanın kendisini doğrulayan kapalı bir sisteme dönüşür.
İlk aşamada birey, kendi düşüncesini dünyanın kendisi sanır. İkinci aşamada, bireylerin toplamından daha büyük olan toplumsal mekanizmalar insan davranışlarını yönlendirir. Üçüncü aşamada ise bu mekanizmalar insanların zihinlerine yerleşir; birey artık dışarıdan zorlanmadan da kendi hapishanesinin bekçiliğini yapar. Bir süre sonra bir otoritenin sürekli müdahalesine gerek kalmaz, hangi sözlerin söylenebileceğini, kimin görülüp kimin görülmemesi gerektiğini kendisi denetler ve bir süre sonra otorite ile özdeşleşir.
İnsan, gördüğü ve duyduğu acıya alışırken o acının kendisi için taşıdığı anlamı da yavaş yavaş kaybeder ve karşısında durduğu halde artık hiçbir şey yapmadan hayatına devam eder.
Artık neyin kendisine ait bir kanaat, neyin dayatılmış bir kabul, neyin çıkarını korumak için geliştirdiği bir gerekçe olduğunu ayırt etmekte zorlanır. Fakat bu durum onu rahatsız etmez; aksine, çoğu zaman bir rahatlık verir. Çünkü gerçeği bütün karmaşıklığıyla görmek, kişinin kendi konumunu, alışkanlıklarını, geçmişte yaptığı seçimleri ve kendisi hakkında kurduğu anlatıyı yeniden gözden geçirerek hakikatle yüzleşmesini gerektirir.
Lakin bu duruma gelmiş olan birey, hakikatin kendisinden çok, hakikat karşısında değişmek zorunda kalmamayı ister. Bu yüzden kendisini rahatsız eden bir olguyu ilk başta inkar eder, inkar edemediği durumlarda ise onun anlamını değiştirmeye çalışır. Örnek olsun: Yanı başında olan birinin uğradığı haksızlığı kabul eder ama bu haksızlığın kendi sessizliğiyle veya yararlandığı düzenle ilişkisini düşünmekten kaçınır. Böylece gerçek, bütünüyle ortadan kaldırılmadan etkisizleştirilir. Sonuç: Görülen unutulmamıştır, görülenin kendisinden ne istediğinin unutulması öğrenilmiştir!
Canetti'nin romanını bugüne ve bize taşıyan mesele de budur: Çünkü kendisine taktığı ve yakıştırdığı sıfatlar ne olursa olsun, insanın körleşmesi, bilgiye ulaşamamasından çok, bilgiyle ve yanındakiyle kurduğu ilişkinin niteliğinde aranmaktadır. Savaşların, yoksulluğun, insanların yerlerinden edilmesinin, başkalarının aşağılanmasının ve hayatların gözümüzün önünde parçalanmasının bilgisine ve görüntüsüne ulaşmak için artık uzaklara gitmek ve bakmak gerekmiyor. Fakat bir şeyin görünür olmasıyla anlaşılması, anlaşılmasıyla içselleştirilmesi, içselleştirilmesiyle de davranışların değişmesi arasında kendiliğinden işleyen bir bağ otomatik olarak oluşmuyor. Görüntü ve “bilgi” çoğaldıkça duyarlılığın da aynı ölçüde artacağını varsaymak, olayı fazlasıyla basitleştirmek olur. Elbette ki kimi zamanlar tekrar, dehşeti daha iyi kavramamızı sağlar fakat bazen dehşeti gündelik hayatın sıradan bir parçasına da dönüştürür; ilk okumada, ilk duymada, ilk karşılaşmada insanın içini sarsan bir görüntü ve bilgi, defalarca duyulduğunda, okunduğunda ve görüldüğünde artık yalnızca kanıksanır hale gelir. İnsan, gördüğü ve duyduğu acıya alışırken o acının kendisi için taşıdığı anlamı da yavaş yavaş kaybeder ve karşısında durduğu halde artık hiçbir şey yapmadan hayatına devam eder.
Bu noktada körleşmeyi yalnızca etik bir kusur olarak tanımlamak yetersiz kalır. Çünkü insanın görme yeteneğini kaybetmesiyle görmekten kaçınması aynı şey değildir.
Görmekten kaçınmasıyla gördüğünü kendi çıkarlarına uygun biçimde yorumlaması da birbirinden farklıdır. Birincisinde bilgi eksikliği, ikincisinde korku veya savunma, üçüncüsünde ise zihnin kendi bütünlüğünü korumak için geliştirdiği bir düzen söz konusudur. Gerçek hayatta bu biçimler çoğu zaman birbirine karışır. İnsan önce bilmez, sonra öğrendiği şeyin sonuçlarından korkar, ardından korkusunu haklı çıkaracak açıklamalar üretir. En sonunda, başlangıçta kendisini huzursuz eden olgu, zamanla kendi düşünce sisteminin içinde neredeyse makul bir anlam kazanır. Bir zamanlar kabul edilemez bulduğu bir davranışın neden gerekli olduğunu anlatmaya, bir zamanlar itiraz edeceği bir haksızlığın neden kaçınılmaz olduğunu açıklamaya başlar. Bu noktadan sonra o, artık olgunlaşmış, hayatın gerçeklerini öğrenmiş, dünyanın eskisi kadar sıradan olmadığını anlamıştır! Artık yalnızca kendi düşüncelerinin içinde yaşamaktan çıkmış; para, mülkiyet, statü, korku, bağımlılık, itibar ve başkalarının onayına duyulan ihtiyaç onun neyi görebileceğini, neyi söyleyebileceğini ve nasıl davranacağını belirlemeye başlamıştır.
Bu duruma gelmiş bir insanın bunu devam ettirmesi için her zaman onu ikna etmek gerekmez; bazen içinde bulunduğu koşulları anımsatmak, bazen kaybedeceklerini göstermek veya bağımlılık ilişkilerini oluşturmak yeterlidir. Bu ilişkiler içerisinde olan bir insanın ahlaki kanaatlerini açıkça terk ettiğini belirtmesine gerek yoktur. Kanaatler ve çıkarlar, ilkeler ve korkular çatıştığında korku ve çıkarlarının gerektirdiği biçimde davranması, kişinin dile getirmediği ilkesi olur.
Böyle bir durumda düşünce ile davranış arasındaki mesafe giderek büyüse de kişi, kendi zihninde “iyi biri olarak” kaldığını düşünmeye devam eder. Fakat “iyiliğin” gerektirdiği eylemlerden her geçen gün uzaklaşması onu çürütür ve artık körleşme yalnızca gerçeğin algılanmasında değil insanın kendisini değerlendirme biçiminde de ortaya çıkmaya başlar.

Görsel: Rembrandt van Rijn, De blindmaking van Simson (Şimşon’un Kör Edilmesi), 1636
Dil yarası
Peki, kişi kendi davranışlarını kötülükle ilişkilendirmeden nasıl sürdürebiliyor? Kendi yaptığını zorunluluk, tedbir, düzen, hak edilmiş bir karşılık olarak görürken başkasına uyguladığı baskıyı disiplin, başkasının itirazını tehdit olarak nasıl adlandırıyor?
Cevap dildedir: Bilinir ki dil, yalnızca düşünceleri ifade etmez yapılanla kişi arasında mesafe koymaya, davranışların gerçek sonuçlarını başka adlarla tanımlamaya da yardım eder. Kişi, dil aracılığıyla kendisi için kusursuz bir anlatı inşa eder fakat kişinin kendisine ilişkin anlatısı kusursuzlaştıkça, bu anlatının dışında kalan deneyimleri görmesi de o kadar zorlaşır. Elbette kişinin kendisini anlamlandırmaya ihtiyaç duyması başlı başına bir sorun değildir; anlamlandırma ve tanımlama insanın doğasında var. Sorun, kendisi hakkında kurduğu anlatının, yaşanan gerçekliğin görülmek istenmesine bütünüyle kapalı hale gelmesi; yaptığı her şeyi, önceden belirlediği kendilik imgesine uygun biçimde açıklamasıdır.
Canetti bize, insanın yalnızca başkalarının kurduğu dünyalarda değil, kendi zihninde inşa ettiği dünyalarda da tutsak olabileceğini anlatır.
Kötülüğün sıradanlığı
Canetti’nin en büyük başarısı da buradadır; kötülüğü yalnızca uzakta, dışımızdaki insanlarda, yozlaşmış kurumların, yöneticilerin veya kendisinden bütünüyle farklı kişiliklerin özelliği olarak tanımlamasına izin vermemektedir: Romanın grotesk dünyasında insan davranışlarının çoğu zaman uç noktalara taşınması, karakterleri kendi dürtülerinin ve saplantılarının içinde büyüterek neredeyse karikatürleştirmesi bundandır. Bu abartı, insanı gerçeklikten uzaklaştırmak için değil, gündelik hayatta kolayca gözden kaçan eğilimleri görünür kılmak, bir diğer deyişle kötülüğün nasıl sıradanlaştığını göstermek içindir.
Roman, okuyucuya şunu düşündürtür: Gerçek hayatta kibir her zaman büyük sözlerle konuşmaz, bazen başkasını dinlemeye duyulan isteksizlikte, kendi yargısına tanınan ayrıcalıkta veya bir başkasının deneyimini önemsiz sayarken gösterilen rahatlıkta kendini belli eder. Zira iktidar arzusu her zaman emir kipi biçiminde ortaya çıkmaz, kimi zaman başkalarının hangi koşullarda konuşabileceğini belirleme, onların davranışlarını kendi beklentilerine göre düzenleme veya kendi korkularını başkalarının hayatına dayatma isteği olarak belirir.
Canetti'nin groteski, bu eğilimleri gündelik hayatın alışıldık ölçülerinden çıkarıp büyütür. Okur böylece yalnızca karakterlerin tuhaflıklarına değil o tuhaflıkları mümkün kılan insani malzemeye de bakmak zorunda kalır.
Düşünsel esaret
Romanın yayımlandığı tarih elbette önemlidir. Bu dönem, Avrupa'dan tüm dünyaya yayılan otoriterliğin, kitlesel seferberliğin ve ideolojik kesinliklerin giderek güç kazandığı tarihsel bir döneme karşılık gelir. Ancak romanı yalnızca kendi döneminin siyasal koşullarına verilmiş doğrudan bir yanıt olarak okumak, onun sorduğu soruları ve bugün her birimizin hayatında karşılık bulan yönlerini gözden kaçırmamıza neden olabilir. Zira Canetti'nin ilgisi, insanların belirli bir ideolojiyi neden benimsedikleriyle sınırlı değildir. Onun ilgisi, insanların kendilerini belirli bir düşüncenin, grubun ya da otoritenin içinde nasıl yeniden kurduklarıdır.
Şöyle ki: Bir düşünce, bireye bir aidiyet ve güven duygusu kazandırır. Ancak bu aidiyet, zamanla düşünsel bir tercihin ötesine geçerek varoluşsal bir bağımlılığa dönüşebilir. Birey, yalnızca kendisine söylenenlerden değil, hangi soruların sorulmadığından, hangi itirazların gülünç bulunduğundan ve hangi deneyimlerin konuşulmaya değer görülmediğinden de etkilenmeye başlar. Başkalarının onayı, kişinin düşüncesinin doğruluğuna ilişkin bir kanıt gibi algılanır. Sürekli tekrarlanan kelimeler, paylaşılan yargılar ve ortak korkular, zamanla bireyin dünyayı algılama biçimini dönüştürür. Böyle bir ortamda düşüncenin sınırları, açık yasaklardan çok görünmez beklentiler aracılığıyla çizilmeye başlanır.
Canetti bize, insanın yalnızca başkalarının kurduğu dünyalarda değil, kendi zihninde inşa ettiği dünyalarda da tutsak olabileceğini anlatır. Üstelik bu tutsaklık her zaman zincirlerin şakırtısıyla, açık bir zorlamayla ya da insanın içinde bulunduğu durumu hemen fark etmesini sağlayacak bir acıyla ortaya çıkmadığını; bazen insanı kuşatan en güçlü sınırların, kendi inançlarının doğruluğundan duyduğu sarsılmaz eminlikte gizli olduğunu söyler. “Çünkü” der, Canetti: “körleşmenin en tehlikeli biçimi, insanın hiçbir şey görememesi değil; gördüğü her şeyi kendi inançlarının doğruluğuna kanıt saymaya başlamasıdır.”
Kuşkusuz ki, totoloji yapmamak gerekiyor. Her aidiyet, insanı kendi düşüncesinden vazgeçirmez ve her uzlaşma da ahlaki bir geri çekilme anlamına gelmez. İnsan, toplumsal varlık olması gereği başkalarıyla kurduğu ilişkiler sayesinde kendi yanılgılarını fark edebilir, deneyim alanını genişletebilir ve tek başına göremediği gerçeklikleri görebilir. Aidiyet, bireye yalnızca ne düşüneceğini dikte etmek yerine, düşüncelerini sınayabileceği ilişkiler de sunabilir. Eleştiriyi bir tehdit olarak değil, birlikte yaşamanın vazgeçilmez koşullarından biri olarak kabul edebilir. Böyle bir aidiyet, düşünsel körlüğü beslemek yerine ona karşı bir imkan yaratır.
Kendindeki körlüğü görme(me)k
Romanın sonunda geriye yalnızca bir karakterin trajedisi ya da bir dönemin karanlığı kalmaz. Okurun kendi hayatına taşıyabileceği, kolayca çözülemeyen bir huzursuzluk kalır: İnsan, ne zaman dünyayı anlamaya çalışmaktan vazgeçip onu kendi zihninin sınırlarına hapsetmeye başlar? Ne zaman bir düşünceyi savunmakla kendisini o düşünceden ibaret saymak arasındaki farkı kaybeder? Ne zaman başkasının acısını görmekten kaçınmayı, o acıyı kendi hayatıyla ilişkilendirmemek için geliştirdiği bir alışkanlığa dönüştürür? Ve ne zaman kendi davranışlarının sonuçlarını açıklamakta gösterdiği ustalığı, o sonuçlarla yüzleşmekten kaçınmak için kullanır?
Bu soruların rahatsız edici olmasının nedeni, insanı kolayca başkalarını yargılayabileceği bir yere yerleştirmemesidir. Zira her birimiz dünyayı belirli bir noktadan görürüz; hepimizin alışkanlıkları, korkuları, çıkarları ve kendimiz hakkında korumaya çalıştığımız anlatıları vardır. Elbette bunların varlığı, herkesi aynı ölçüde kör yapmaz. Ancak hiç kimsenin kendi zihnini sorgulamaya ihtiyaç duymadığı bir konumda yaşamadığını hatırlatır. Çünkü başkasının körlüğünü teşhis etmek, kendi görüşümüzün açıklığına kanıt değildir hatta bunun tam tersi de söz konusu olabilir. Etrafımıza bakalım, kendisini sürekli başkalarının yanılgılarını görmek üzerine şartlandıranların, kendi yanılgılarını görünmez kılan üstünlük duygusunu, başkasının nasıl körleştiğini anlatırken kendisinin körleştiğini göremeyenleri neyle tarif edeceğiz? Romanın yalnızca yazıldığı döneme ve egemen iktidarlara ait bir anlatı olmaktan çıkıp, bugünün toplumsal ilişkilerine, düşünce biçimlerine, bireyin iç dünyasına ve en çok da “anti iktidar iddiasındaki muhalif” olana uzanması bundan ötürüdür: Bilgi neyi bilinmez kılmanın aracına dönüştürülüyor, görme neyi görünmez kılıyor ve en önemlisi iktidar nasıl biriktiriliyor?
Sonuç yerine
Elias Canetti'nin bize bıraktığı soru yalnızca nasıl gördüğümüzle ilgili değildir, görme yeteneğimizi nasıl ve ne uğruna kullandığımızla da ilgilidir. Bilgi, insanı dünyaya açabilir ama ondan saklanmanın aracına da dönüşebilir. Akıl, insanın kendi sınırlarını aşmasına yardım edebilir ama aynı zamanda bu sınırları korumak için de çalışabilir. Toplum bireyin düşüncesini besleyebilir ama onun düşünmesini gereksiz kılan hazır kabuller de üretebilir.
Bu nedenle görmek de anlamak da düşünmek de insanın bunlarla ne yaptığına bağlıdır. Çünkü insanın gerçeğe yaklaşması, yalnızca dünyanın üzerindeki örtüyü kaldırmasıyla mümkün değildir, kendi gözlerinin önüne çektiği örtüyü de kaldırmasını gerektirir. Belki de bizim de dahil olduğumuz günümüz insanının en büyük çelişkisi tam da burada yatmaktadır: İdeolojisi ve konumu ne olursa olsun, dünyanın üzerindeki örtüyü kaldırmaya çalışırken, hatta bunu büyük ölçüde “başardığına” inanırken, kendi gözlerindeki örtüyü kaldırmayı ihmal etmesi; dahası, farkında olmadan gözlerine yeni örtüler sermesidir. Gerçeği ararken kendi inançlarının, kabullerinin ve kesinliklerinin tutsağına dönüşmesidir. Canetti'nin, insanın yalnızca dış dünyaya değil, kendi zihninin karanlığına da bakması gerektiğini hatırlatması bundandır. Çünkü bazen asıl mesele görememek değil, gördüklerimizin ötesinde bir gerçeklik olabileceğini kabul edememektir…
Yayın Tarihi: 21/11/2026